YAVAŞLIĞIN RADİKALLİĞİ

HİPER HIZ ÇAĞINDA YAĞLI BOYA KURUMASINI BEKLEMEK

Bir görselin üretilmesiyle tüketilmesi arasındaki mesafe artık neredeyse yok. Yapay zekâ saniyeler içinde düzinelerce varyasyon döküyor. Hız, sorgulanmayan bir erdem gibi duruyor önümüzde. Böyle bir ortamda ressamın şövale başında durması, bir katman boyanın kurumasını günlerce beklemesi...Eski moda bir alışkanlık falan değil bu... Bilinçli bir yavaşlama...

Atölyenin zorunlu durağı

Yağlı boya akrilik gibi davranmaz. Birkaç dakikada donup sizi bir sonraki hamleye zorlamaz. Pigment oksijenle yavaş yavaş tepkimeye girer. Bu kimyasal bir süreçtir, sergi için gösterilen bir performans değil. O süre içinde yapabileceğiniz fazla bir şey yok. Fırçayı çekersiniz. Beklersiniz.

Modern dünyanın en az tahammül ettiği şey tam da bu... ‘’Hesap verilemeyen zaman!’’ Virilio bunu defalarca yazdı. Hız arttıkça mekân çözülür, an kaybolur. Ressam ise boyanın kurumasını beklerken o anı yeniden kurar. İçeri girer, tuvale bakar, bir şeylerin yanlış olduğunu fark eder. Dışarı çıkar, kahve içer. Geri döner, farklı bir şey görür. O bekleme süreci işin dışında kalan bir ara değil; işin tam içindedir.

Bir hafta önce sürdüğünüz tabakaya geri döndüğünüzde orada ne yaptığınızı daha net görürsünüz. Heyecanla, körce attığınız o fırça darbesi şimdi başka türlü durur. Malzeme size dayatıyor bunu; "Ben hazır olana kadar, sen de hazır değilsin."

Fütüristlerin mirası ve yavaş sanatın yükselişi

1900'lerin başında fütüristler hızı güzelliğin merkezine oturttu. Boccioni yarış arabasını antik heykellerden üstün tutuyordu. Manifestoda harfi harfine böyle yazıyordu. O coşku bugünün dijital ortamında bir yerlerde hâlâ yaşıyor. Saniyede yüzlerce görsel üreten algoritmalar, fütürist rüyanın en tuhaf mirasçıları oldu sonunda.

Ama şu sıralar ibre tersine dönüyor. Sanat tarihi bu salınımı tanıyor zaten. Devimin öne çıktığı dönemler var, yavaşlığın yeniden değer kazandığı dönemler var. Bugün "yavaş sanat" bir ayrıcalık meselesi değil, aktif bir tercih. Müzede bir tablonun önünde on dakika geçirmek, telefonu cebe koymak, bakmayı sürdürmek. Bu küçük eylemler zamanla bir tutuma dönüşüyor.

Zamanın tortusu olarak resim

Bir Rembrandt otoportresindeki derinlik, yıllarca üst üste sürülen katmanların fiziksel sonucudur. Lazur tekniğiyle atılan her şeffaf tabaka, bir öncekinin tamamen kurumasını bekler. Bu bir tercih değil, zorunluluktur ve tekniğin kendisi sabır ister. Dijital görselde derinlik zekice bir efekttir, görsel bir kandırmacadır. Yağlı boyada ise gerçekten orada bir şey var. Dokunabilirsin... Kalın impasto tabakalarında beklenmiş zaman hapsedilmiştir. Sadece boya değil, o boyanın kurumasını izleyen saatler, günler, bazen mevsimler...

Jean-Luc Nancy sanatın "Dünyanın dokunulabilirliği" olduğunu söylüyor. Dokunmak için durmak gerek. Hız bunu engeller; hız her şeyi düz bir ekran yüzeyine indirir. Kalın bir impastonun önünde duran izleyici, farkında olmadan o birikmiş zamanı hisseder. Bunun neden etkileyici olduğunu tam açıklayamaz ama bir şeyin orada olduğunu bilir.

Her şeyin anlık olduğu bir ortamda yavaşlık gerçekten sıra dışı bir duruş. Yağlı boyanın kimyası bunu somut kılar ve anlaşılır ki değerli hiçbir şey bir tıklama mesafesinde değildir. Resim mevsimlerin sanatı; sabahların, beklemenin, geri dönmenin sanatı. Ve belki hayatta kalacak olan şey, o boyanın kurumasını beklerken duyulan sessiz, verimsiz, biraz can sıkıcı o andadır...

Tam da herkesin kaçtığı yerde...