SOSYALİST SINIF ŞAİRİ ENVER GÖKÇE/1

YUNUS YAŞAR
21 Kasım 2026 Cumartesi 10:00
1980’li yılların başları. Metin Demirtaş Antalya’nın Hurma köyünde, Antalya Belediyesi’nin Kum-çakıl Eleme Şantilesi’nde atölye yöneticiliği yapmaktadır. Bir önceki Köy-Koop Demir Sera Üretim atölyesindeki işi Köy Koop’un kapanması sonucu son bulmuş, işsiz kalan arkadaşlarıyla bu atölyeyi kurmuşlardı.
O yıllarda faşizme karşı silahları karşı tarafa değil, birbirimize çevirmiştik. Akıl egemen değildi. Kardeş kardeşe düşman ve at izi it izine karışmış. Kimsenin kimseden haberi yok. Kimse kimseyi beğenmiyor.
Düşmanlığa varmış ayrılıkları, kırgınlıkları, sanatın-şiirin korunağında yumuşatıla bilir düşüncesiyle Metin Demirteş ve arkadaşları şair Enver Gökçe’ye bir “Onur Gecesi” düzenleme kararı alırlar. Metin Demirtaş, düşüncelerini bir mektupla Abdulkadir Bulut’a anlatır. Bulut, mektubun içeriğini bir haber-yorum yapıp o günkü Cumhuriyet’te yazar ve yayımlar.
Bu yazı ve yorumdan sonra girişim hız kazanır. Arkadaşlarla ikinci bir toplantı yapılır ve imece başlatılır. Bu imeceye katılanlar, A. Gündüz, H. Özbek, M. Kavakalanlılar, N. Erkal, M. Çakmak, O. Aydın, Y. Yaşar ve birçok devrimci arkadaş..
Gecenin yapılacağı günün öğlesinde Rıfat Ilgaz, Filiz- Fikret Otyam’lar da gelmişlerdir. Gece Antalya’nın Konyaaltı Sahili Töb-Der plajında yapılacaktır. Plaj dolu, bir çokları deniz kıyısına değin kumsala serilmişlerdi. Kapalı bölümün duvarları Fikret Otyam’ın bu gece için yaptığı desenler ve bu desenler üstüne resim öğretmeni arkadaşların üzerine yazdığı şiir toblolarıyla süslenmişti. Fikret Otyam’ın desenli şiir tablolarından birini ve en büyüğünü rahmetli Esat Uluhan satın almıştı.
Sahnede bu gece için, müzik öğretmeni Hasan arkadaşımızın bestelediği Meri Kekliğim’e eşlik edecek piyano da hazırdı. Ayrıca tek ve koro biçiminde Enver Gökçe’nin şiirlerini okuyacak ortaokul öğrencileri beyazlar giyinmişler, sahnede yerlerini almışlardı. Enver Gökçe kendisi için toplanmış insanları şaşkın seyrediyordu.Gece hüzünlü bir biçimde söylenen “Meri Kekliğim”le açıldı. Ardından Rıfat Ilgaz, Fikret Otyam konuşmalar yaptılar. Şiirler okundu. Gece kayan bir yıldız gibi pürüzsüz akıp gidiyordu.
Metin Demirtaş, geceyi yöneten A. Gündüz’e bir pusula uçurur. A. Gündüz, Enver Gökçe’nin elinden tutarak sahneye getirir. Enver Gökçe bir sandalyeye oturtulur. Mikrofon Enver Gökçe’nin durumuna göre ayarlanır. Alkışlar dinince bir sessizlik oluşur. Enver gökçe heyecanından ne diyeceğini şaşırır. Alkışlar yeniden başlar. Enver Gökçe’nin dudakları kımıldar gibi olur, birşeyler söylemeye çalışırken gözleri yaşarır.
Dönüş günü öncesi ayarlanmış uçak bileti Metin Demirteş’ın cüzdanındadır. İkindi üzeri yolculuk için çantasını hazırlanmaktadır. Dernek başkanı O. Aydın gelir. Şiir kartlarından, desenli şiir tablolarının satışından hatırı sayılır bir gelir elde edilmiştir. Bir zarf içine para ve bir mektup koyularak uygun bir dille Enver Gökçe’ye taktim edecekken; Enver Gökçe “Hayır” der ve teşekkür eder. “Bana sunduğunuz mutluluk
yeter” der. Yalvar, yakar.. Enver Gökçe zarfı kabul etmez. Tam kucaklaşıp taksiye bindirilirken gömleğinin göğüs cebine bir adet kağıt 500 lira yerleştirilir. Elinde baston ve çanta parayı alıp geri verebilmesi olanaksızdır. El sallanarak uğurlanır.
Enver Gökçe, Küçükesat’daki kaldığı huzurevine vardığından bir müddet sonra Metin Demirtaş’a bir teşekkür mektubu yazar. Bu mektubun içinde cebine iliştirilen parayı da geri göndermiştir. (1)
Anadolu Türkülerini Evrenselleştiren Şair
Enver Gökçe’nin şiirleri 1943’te Ülkü Dergisi’nde görülür. Eğin türkülerinin hüznü sezilir bu şiirlerde. Bu hüzne daha başlangıçta insanlığın yazgısı sinmiştir. İkinci Dünya Savaşını algılayan sorumlu bir şairle karşı karşıya olduğumuzu anlarız. “Açar mı bugün dört bahardır kanayan çiçek/ Demek/ Daha bizim yaşamımızda/ İnsanlar ölecek”.
Yani, Enver Gökçe şiire kendi sorununu yansıtarak değil, evrensel insanın sorununu kavrayarak başlamıştır. 1945’te Toplumcu Ant Dergisi’ni çıkaranlar arasında bulunur. Ant’ın yazın politikasını Enver Gökçe yönetmiştir.
Enver Gökçe, meşakkatli bir şiir serüvenine sahiptir. Birkaç şiir yazmak için, Dede Korkut’u, Türkmence’yi, Kırgızca’yı, Eski Oğuzca’yı, Gagavuzca’yı incelemiştir. Türkçe’nin yayıldığı büyük çoğrafya alanlarının kültürel olgularını araştırmıştır. Sonunda da berceste mısrayı bulmuştur. “Gözden, gezden, arpacıktan olsun/ Hey ömrümce söylerim” diye coşkuyla söylediği dize “Dost ille kavga”dır.
Enver Gökçe’nin yaşamına onur katan şiiri bu düzenin yörüngesinde oluşmuştur. Enver Gökçe, 1946’larda Türkiye’de başlatılan demokratik açılma döneminde “Gençlik Derneği”nin yöneticileri arasında yer alır. Daha sonra Gençlik Derneği kapatılır ve yöneticileri tutuklanır. Enver Gökçe bu davada yedi yıla mahkum olur (1951-1957). İki yılda sürgüne yollanır. Kamu haklarından yoksun bırakılır. Bu çilenin şairi tutukluluk yıllarında tam iki yıl ünlü Sarsasyan Han’da hücre hapsinde kalır. En ağır işkenceler yapılır Enver Gökçe’ye.
1953’de Harbiye’deki Askeri Cezaevi’ne getirilir. Üç numaralı koğuşa yatırılır. Bu yıllarda “Yusuf İle Balaban” destanını yazar. Ne yazık ki bu destanın büyük bir bölümü hapisane yetkililerince yırtılıp atılır. Sansaryan Han’daki hücrede müzmin romatizma hastalığına yakalanır, gördüğü işkenceler sonucu karaciğeri bozulur.
Enver Gökçe bu yazdığı şiirlerin bir bölümünü bir daha hatırlayamaz. Bugün bu destandan; Başlangıç, Uy Kirpi Kız Kirpi, Balaban’ın Dünyadan Göçtüğüdür ve Kirtim Kirk adlı dört parça kalmıştır.
Enver Gökçe, Yusuf İle Balaban Destanı’ndan kalan parçalarla, dergilerde kalan bütün şiirlerini “Dost Dost İlle Kavga” adlı kitabında toplamıştır. (1973). Bundan önce (1962-1971) Pablo Neruda’nın şiirlerini çevirerek kitap halinde yayımlamış ancak, Dost Dost İlle Kavga’nın yayımlanmasından sonra ilgileri üzerine çekmiştir. Enver Gökçe, dost insandır. Sakindir, zulme uğramıştır. Ona salt saygı gerekir. Ankara’nın Seyranbağları semtindeki güçsüzler yurdunda barınan bu güçlü şairimiz,
1946’da Söz dergisinde 37 yaşında ölen Saffet Korkut için yazdığı şiirinde, gerçek dost olduğunu ve yaşamı diyalektik olarak kavradığını gösterir:
“Gâvur müslüman demezdi
Kendisi için birşey istemezdi
Yatak ölümü beklemezdi
Gitti vadesiz, gencecikken
Yiğitken, güzelken, incecikken
Ölüm adın kalleş olun”
Türküsüz bir Enver Gökçe şiirine rastlayamazsınız. Ama geleneğe yaslanışı, salt türkülerde görülmez. Devrimsel ve deyişsel olarak da geleneği izler. Türk şiirini süzer. “Kınadık, yüz çevirdik, düşman kesildik/ Şol aşkı bilmezlenenlere” dizeleri halk dilinden alınan deyimlerle, halkın dünyayı algılamasına saygılı bir şair karşısında olduğumuzu gösterir. ‘Uzun ömrümüzü, yiğit ömrümüzü, taze ömrümüzü, sefil ömrümüzü, deli ömrümüzü, gelin ömrümüzü’ dizelerinde çok taze bir şiirsellik vardır. Yapılan basittir belki, “ömür” kavramını değişik sıfatlarla tamlayıp sıralamıştır. Uzun ömür sefil eder insanı, yiğit ömür deli dolu geçer, taze sıfatı en çok geline yakışır.
Anadolu da gelinin bir adı da “taze”dir. Gelenek budur işte. Halkın dil olanaklarını, işlenmiş Divan Şiiri’nin edebi sanatlarıyla (burada lef ü neşir) süslemiştir. Taze bir şiir yaratmış, “Gül gülistan içinde görseler bizi”, “Benim arzumanım kaldı” dizeleri berceste mısralardır.
Enver Gökçe, köy motiflerini kendi yaşamından getirmiştir. Bu ustalığında kuşkusuz Pablo Neruda’yı tanımasının etkisi vardır. Neruda’nın 1935’te yazdığı ve İspanya’da faşizmin zulmünü yansıtan “Anlatalım” şiirindeki, “Mermiler ki gün ola/ Kalbimizdeki yeri”. “Gel de gör caddeler kan revan” dizelerini okuyanlar Enver Gökçe’nin şiirini
daha iyi anlayacaklardır.
Enver Gökçe, şiirini örerken Nâzım Hikmet’ten de alabildiğine yararlanmıştır. Örneğin; “ve” bağlacının ard arda kullanılmasıyla halkın konuşma diline yaklaşmak, ilk kez Nâzım’ın baş vurduğu bir yöntemdir. Enver Gökçe de bu yöntemi hem de aynı üslapla kullanır.
“Of / Dedi/ Ağrı/ Ve/ Nemrut/ Ve/ Keşiş/ Ve Süphan/ Dağı”. Biçim ayrı ama deyişe bakın. Nesne sıralamasıyla bütünseli kavramaya çalışıyor.
Enver Gökçe, ülkesine sonuna dek bağlı bir şairdir. “Canım Türkiye/ Memleketimiz” derken bu ülkenin özgürlüklere uzak insanını arar. Çalışan, özgün insanların özlemini duyar.
“Hürriyetlerin mechul olduğu” ülkemizin ‘çalışan halklarıyla ümmi”, “çalışan halklarıyla garip” insanını. Nasrettin Hoca edasıyla yansıtır. Bu eda, onun halk kültürümüzü ayrıntılarıyla incelediğini gösterir.
Enver Gökçe, büyük acılar çekmiş, büyük ıstıraplarla sevmeyi, gerçeği, insanları öğrenmiş sosyalist bir şairdir. Dosluğun ve kavganın bilincini türkülere taşıyan özgün bir şiirin yaratıcısıdır. (2)
Enver Gökçe’nin Eğin Türküleri
“Eğin Türküleri” ile onlara giriş olarak eklenen incelemeyi Enver Gökçe, 1947’de Ankara Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde öğrenci bitirme tezi olarak hazırlamıştır.
O yıllarda fakültenin o bölümünde öğrenim yapan bu satırların yazarı, yurdun çeşitli bölgelerinden Fakülteye okumaya gelmiş olan öğrencilerini, Türk Folklorunun ve özellikle Türk Halk Edebiyatı’nın türlü konularında derlemelerle görevlendirilir. Bu derlemelerin “bitirme ödevi” olarak geliştirmeden kalan bölümü de o tarihlerde kurulması tasarlanan Folklor Arşivi’ne ham gereç olarak malediliyordu.
Enver Gökçe’nin 34 yıl öncesinde çıkan derleme ve incelemeleri Eğin’de ve başka yerlerde “Eğin Türküleri” ve benzeri halk yaratmaları üzerine çalışmalar yapacak olanlara yararlı belgeler niteliği taşır.
Türkiye toplumundaki gelişmeler, Eğinlinin türkülerinde simgelenmiş, “gurbet”e, yep- yeni ve çok daha karmaşık anlamlar kazandırmıştır. Gurbet artık İstanbul’un tekelinden çıkmış, başka büyük kentlere, gecekondu şehirlerine, daha da ötelere Almanyalara kadar yayılmış, “İstanbulcular” katarına “Almanyacılar” katılmıştır.(3)
Halkın Şairi Enver Gökçe
Kanayan çiçeklerin arasında; acıları, geceleri, ölmeyi, aydınlıkları, kahramanları görerek “şol aşkı bilmezlenenlere düşman kesilerek” dağlarda “broy broy” diyerek, “gül gülistan içinde”, kardeşçe bir yaşam için mahpusta “gürül gürül” yatan; düşmanlarına “gözden gezden arpacıktan” selam gönderen; “taşların, çukurların içinde bile bizim caddelerimizde de bayram olacak, halkın üstüne böyle kalksa da faşist namlular” diye şarkı söyleyen; “insan daha özgür olsun” diye girdiği “dirlik düzenlik kavgasında” yedikleri “yoksul eti” içtikleri “kan” olanlara karşı kocaman
yüreğiyle direnen bir halk aydınıdır Enver Gökçe. Halkla yoğrulmuş, halk kaynağından aldığı şiiriyle yaşadığı dönemleri destanlaştıran, halk duyarlığına kattığı sosyalist dünya görüşünün sözcüsü olma hakkını yakalamış devrimci bir şairdir.
“Olanca sevgimi sana bağladım”, “Hasretliğin iki gözü kör olsun”, “Yürekten özledim haberin olsun”, “Ah ayrılık iki gözün kör olsun”, “Can gerekir bu hasrete bu hasrete dayana”, “Ben seni ömrümde düşürmem dilden” gibi Enver Gökçe’nin derlediği Eğin Türküleri adlı kitapta da yer alan halk deyişleri; Enver Gökçe şiirinin temeli olarak yerelliği evrenselliğe taşıyan yeni güzellikler oluşturmuştur. Onun ömrünce söylediği “berceste mısra”şiirlerinde halk yaratısının bilinç süzgecinden geçmiş dizeler olarak geleneği geleceğe taşıma görevini yerine getirmektedir. Halk dili, halk söyleyişi kaynaklı Enver Gökçe şiiri; onu 40’lar Türkiyesi’nin onurlu şairlerinden kılar. Dost Dost İlle Kavga ile yaygın okurunu bulduktan sonra şiir tarihimizde hak ettiği ilgiye ve sevgiye kavuşmuştur.
Çoğu 1943-1948 arasında yazdığı şiirlerinden oluşan, bunlara 1968-1969 yıllarındaki tavır alışını belirleyen Turan Emeksiz, Uyan Alim, Bir Milli Kurtuluş Türküsü, Ne Fayda gibi yaşamı sahiplenen şiirlerini eklediği bu kitabından birkaç yıl sonra Enver Gökçe’nin ikinci şiir kitabına kavuştuk.
Panzerler Üstümüze Kalkar, tümüyle tek sözcüklü dizelerden oluşan bu kitabındaki şiirleriyle de Enver Gökçe şiirinin içeriğini güçlendiren imgeleri, yalın ve açık söylemiyle yaslandığı halk şiiri kaynağını çağa taşıyarak sürdüren ve şiirsel gerçekliği yaşamın gerçekliğiyle bütünleştiren bir şair olarak okurunun karşısına çıkmıştır.
“And/ Olsun/ Şart/ Olsun/ Yerde/ Kalmaz/ Ahım/” (…) “Bizim/ Caddelerimizde de/ Bayram/ Olacak/” (…) “Unutma/ Sen/ Şu/ Bitmeyen/ Kavgayı/” (…) “Dayan/ Ha/ Yıkılma/” (…) “Yürü de/ Şu/ İşler/ Bitsin/ Hay/ Babey/’” (…) “Döner/ Ha/ Dönerim/ Şimdi/ Alıcılar/ Gibi/ Düşmanın/ İman/ Tahtasına/” gibi dizelerde gördüğümüz şiirin yaşam gerçeğinde bir silah gibi kullanılması ve yaşamın aydınlatılması için ışık olabilmesi Enver Gökçe şiirinin umut ve güven dolu bir şiir olduğunu gösterir. (4)
Şiirin Işığa Dönüştüğü Yerde
Enver Gökçe’nin şiiri güz ekini gibidir. Kırsal alandan gelenler bilirler, sonyazda yani güzün ekilen buğday, ilkyazla birlikte eriyen karın altından filizlenir. Soğuğa, kırağıya dayanıklıdır. Kurağa dayanıklıdır. Nice boralar, fırtınalar ya da Anadolu’nun kavurucu sıcağı ortasında eğilip bükülmez, boy verir, başak verir. Böyle dayanıklıdır.
Enver Gökçe’nin şiiri harman olur, bağ olur, savrulur. Tohumdan ürüne, buğdaydan ekmeğe var olur gider. Enver Gökç’nin şiiri bir yandan bizim bilincimizi ve direncimizi pekiştirirken, bir yandan da devrimci şiirimizde özgün bir tohum olarak yineler kendini.
Enver Gökçe’nin cezaevlerinden aldığı, cezaevlerinin ağır koşullarının bedenine sızdığı sayrılıklar. Onun gövdesini saran sayrılıklar kuşkusuz bedeninin özünü, beynini de kuşatır. Bu nedenledir ki, destansı uzun şiirler, uzun dizeler, gövdesinde yürüyen hastalıklarla birlikte boyundan ve eninden daralır. Yani giderek kısalır dizeler, tek sözcüklere, sözcükler az heceli sözcüklere dönüşür. Ama süt filizi ekinin taneleşmesi gibi daha yoğunlaşır, daha sertleşir. (5)
Kaynakça:
1-Metin Demirtaş, Enver Gökçe’ye Mektup, İnsan Dergisi, Nisan 1995, sayı 9
2-Anadolu Türkülerini Evrenselleştiren Şair, Vecihi Timuroğlu,Yazınımızdan Portreler, Başak Yayınları,
1991
3-Enver Gökçe’nin Eğin Türküleri, Pertev Naili Boratav, Ivry (Fransa), 9 Ekim 1981
4-Halkın Şairi Enver Gökçe, Öner Yağcı, İnsan Dergisi, Nisan 1995, sayı 9
5-Şiiri Işığa Dönüştüğü Yerde, Muzaffer İlhan Erdost, 16 Kasım 1988’de Ayko tarafından düzenlenen
Enver Gökçe etkinliğinde sunduğu konuşmadan bir bölüm.
- Geri
- Ana Sayfa
- Normal Görünüm
- © 1983 Antalya Son Haber
