SANAT SİZİ KANDIRIYOR MU?

Romantik dönemin şairane düşleri arasında belki de insan ruhuna en çok güven veren mısra, John Keats’in "Grek İbriğine Övgü" şiirinde dile getirdiği o ünlü ilkedir: "Güzellik hakikattir, hakikat güzellik". Yüzyıllardır estetik felsefesinin üzerine inşa edildiği bu sessiz anlaşma, güzel olanın zorunlu olarak bize doğruyu gösterdiğini, doğru olana ulaştığımızda ise estetik bir doyuma ulaşacağımızı vaat eder. Sanatı, hakikate açılan pürüzsüz bir pencere olarak görme eğilimimiz bu sarsılmaz inançtan beslenir. Ancak felsefi evrenin soğuk gerçekleri ile sanatsal deneyimin büyülü dünyası karşı karşıya geldiğinde, bu uyumlu tablo ciddi çatlaklar vermeye başlar.  

Gerçek hayat, değerlerin birbiriyle her zaman barış içinde yaşamadığı çelişkili alanlarla doludur. Nasıl ki bir armatörün denize elverişsiz gemisini yola çıkarması pragmatik bir kazanç sağlarken ahlaki bir yıkıma yol açıyorsa ya da Pascal’ın Tanrı inancına dair somut kanıtı olmadan sonsuz mükafat arzusuyla inanmayı seçmesi epistemik rasyonaliteyi feda edip pragmatik bir sığınak yaratıyorsa, estetik ile hakikat arasında da benzer bir fay hattı uzanır. Çağdaş sanat epistemolojisinde öne sürülen "çatışma tezi", tam da bu kırılma noktasına odaklanır. Bazen gözümüzü doyuran estetik bir haz, hakikati gölgeleyerek bizi epistemik bir yanılsamanın içine hapseder.  

Aydınlatılmış Bir Yalanın Estetiği

Bu çatışmayı en yalın haliyle hissettiğimiz yer, müze salonlarının ve restorasyon atölyelerinin o alacakaranlık atmosferidir. Mark Rothko’nun Harvard Sanat Müzeleri için yarattığı devasa paneller, zamana yenik düşen dayanıksız Lithol Red pigmenti yüzünden yıllar içinde o muazzam kırmızı canlılığını kaybetmiş ve solgun bir pembe tona bürünmüştü. Eserlerin materyal hakikati artık solmuş, yaşlanmış ve bozulmuş bir tuval oldu. Ancak müze küratörleri, izleyiciye Rothko’nun amaçladığı o varoluşsal sarsıntıyı ve renk doygunluğunu yaşatabilmek adına radikal bir kararla tabloların üzerine özel dijital projeksiyon ışıkları düşürmeyi seçti.  

Oda karardığında ve özel ışık tuvale yansıdığında büyü yeniden başlar ve izleyici, Rothko’nun "trajedi, vecd ve kader" olarak tanımladığı o derin insani duygulara yeniden erişir. Böylelikle estetik haz zirvededir. Fakat aynı anda devasa bir epistemik kayıp yaşanmaktadır. İzleyici, tuvalin fiziksel ve tarihsel gerçekliğini değil, teknik bir illüzyonu deneyimlemektedir. Eserin hakiki durumu feda edilmiş, yerine kusursuz ama "yalan" bir güzellik koyulmuştur.  

Daha da çarpıcı olanı, bu projeksiyon ışığının her zaman dışarıdan gelmek zorunda olmamasıdır. Bazen kendi zihnimiz, bir tablonun üzerine o yanıltıcı ışığı düşüren bir projeksiyona dönüşür. Bir sanat eserine bakarken zihnimizdeki arka plan bilgileri (örneğin "Rothko canlı renkler çizer" ön kabulü) doğrudan gözümüzün gördüğü veriyi manipüle edebilir. Tuvaldeki solmuş pembe tonlara rağmen zihnimiz eseri idealize ederek parlak bir kırmızı gibi algılamamıza neden olur. Bu durum, estetik deneyimimizi zenginleştirse de bizi nesnenin yalın gerçekliğinden koparan, kendi zihnimizin yarattığı içsel bir illüzyondur.  

Büyüyü Bozan Soğuk Hakikat

Madalyonun diğer yüzünde ise hakikatin estetik büyüyü acımasızca bozduğu durumlar yer alır. Bir sanat eserinin arkasındaki gerçeği, tekniği veya kusuru öğrenmek, çoğu zaman aldığımız sanatsal hazzı yerle bir eder.  

Sokak sanatçısı Julian Beever’ın asfaltın ortasına çizdiği devasa üç boyutlu illüzyonları düşünün. Yoldan geçen sıradan bir izleyici, belirli bir açıdan baktığında kaldırımda aniden beliren derin bir kanyonun yarattığı şok ve hayranlık hissiyle sarsılır; eserin tüm estetik gücü bu algısal yanılsamada saklıdır. Ancak anamorfik çizim tekniklerine hakim bir mimar veya optik uzmanı esere yaklaştığında, algısal yetkinliği sayesinde illüzyona kapılmaz; çizimin aslında boylamasına uzatılmış biçimsiz lekelerden ibaret olduğunu yalın bir hakikat olarak kavrar. Ufuk noktasını ve optik açıyı çözen zihin, epistemik açıdan son derece "doğru" ve kusursuz bir bilgiye sahiptir; fakat eserin vadettiği o büyüleyici heyecan hissi yok olmuştur. Hakikat kazanmış, ancak estetik haz yenilgiye uğramıştır.

Aynı durum, hayranlıkla okuduğumuz bir romanın arka planındaki toplumsal cinsiyet önyargılarını veya yazarın karakter kurgusundaki sığlıkları fark ettiğimizde de yaşanır. Metne dair idrakimiz ve analitik doğruluğumuz artar; fakat bir zamanlar aldığımız o lezzetli okuma hazzı yerini eleştirel bir mesafeye bırakır.  

Bir Seçimin Eşiğinde

Tüm bunlar gösteriyor ki, sanatı deneyimlemek Keats’in düşlediği gibi güzellik ile hakikatin huzurlu bir izdivacı değildir. Bazen büyülenmek için gerçeği göz ardı etmeyi seçeriz, bazen de hakikatin soğuk ışığında estetik hazzımızdan vazgeçmek zorunda kalırız.  

Sanat eleştirisinin ve bilinçli bir izleyiciliğin nihai sınavı da burada başlar. Zihnimizin bize sunduğu büyüleyici illüzyonların tadını çıkarırken,eserin arka planındaki tarihsel ve materyal gerekçeleri unutmamak; gördüğümüz şeyin ne kadarının eserin kendisine, ne kadarının kendi zihinsel beklentilerimize ait olduğunu ayırt edebilmektir. Güzellik ile hakikat her zaman el ele yürümek zorunda değildir; önemli olan, hangi yoldan yürürken neleri feda ettiğimizin bilincinde olabilmektir.  

Faydalanılan Kaynaklar

• Beever, J. (2010). Pavement Artwork. New York: Prestel Publishing.

• Clifford, W. K. (1877/1999). "The Ethics of Belief". In T. Madigan (Ed.), The Ethics of Belief and Other Essays. Amherst, MA: Prometheus.  

• Keats, J. (1819/1996). "Ode on a Grecian Urn". In S. Applebaum (Ed.), English Romantic Poetry: An Anthology. Mineola, NY: Dover Publications.  

• Sheets, H. M. (2014, October 23). "A Return for Rothko's Harvard Murals". The New York Times.  

• Walton, K. (1970). "Categories of Art". The Philosophical Review, 79(3).