KURTLAR VADİSİ KOMÜNİTESİ

Bu yazının başlığını başlangıçta “Kurtlar Vadisi Toplumu” veya “Kurtlar Vadisi Cemaati” olarak düşündüm. Ama cemaat ya da toplum yerine yabancı dilde karşılığı olan “komünite” kelimesi bana daha ironik ve zararsız geldi.

Kurtlar Vadisi dizisi veya fenomeni, ülkemizde başta düşünmeye çalışanların ve kamuoyunun çok daha önceleri gündemine oturması gereken bir yapımdı. Düşünün ki başrol oyuncusu Necati Şaşmaz diziyi temsilen Kosova’ya gittiğinde, Sultan Mehmet Reşad’ın 1911 Kosova ziyareti sırasında cuma selamı geçişinde topladığı büyük kalabalığı misli ölçüde bir ilgiyle karşılaşmıştı. Çok iyi gözlemlediğim ehl-i tarik dostların dizi geceleri misafir kabul etmeyip aile partileri eşliğinde diziyi seyrettiklerini, bilahare de mütalaasını yaptıklarını bilirim. Örnekler saymakla bitmez.

Bugün ise dizi, eski dönemin cinayet ve komplo defterlerinin yeniden açılmasıyla gündeme oturdu. Diziye ilişkin pek çok kimsenin ilgisini çekmeyen ayrıntılardan biri de vefat etmiş eski bir medyumun, ezanın tersten okunması veya süt içine kan damlatılması gibi kabalistik sahneler üzerinden gündeme getirdiği kitle veya kaos büyüsü iddiaları.

Benim başından beri ilgimi çeken ise dizinin neden özellikle muhafazakâr mahallede bu kadar ilgi gördüğüydü. Ben diziyi seyretmedim; başta çok karışık gelmişti. Sonra dayanamadım, filmine gittim. Çuval geçiren ABD askerinden ve İsrail ajanlarından yerli ve millî bir mafya elemanımızın intikam alması, bu eleman ve çevresinin katıldıkları nitelikli zikir sahnesi oldukça etkileyiciydi.

Dizi, kodları itibarıyla toplumumuzdaki post-emperyal Osmanlı travmasını ve tutulamayan yasları tetiklemekteydi. Karakterler ve ilişkiler zihniyet dünyamızın karşılığıydı.Dizinin verdiği bir diğer mesaj ise Türk Sağının temeltravması olan devlet üst yönetiminin farmasonlarda değil de millet evlatlarında olması gerektiği üzerineydi.

Belki de Kurtlar Vadisini anlamaya tam buradan başlamak gerekiyor. Çünkü dizi yalnızca mafya, istihbarat veya devlet içindeki gizli yapılanmaları anlatan bir aksiyon yapımı değildi. Toplumun belirli kesimlerinin devlet, adalet, güç, erkeklik, sadakat, dostluk ve düşmanlık hakkındaki örtük kabullerini görünür hale getiriyordu. Üstelik bunları modern dünyanın karmaşık ve soyut diliyle değil, mahallenin öteden beri bildiği ilişki biçimleri üzerinden anlatıyordu.

Modern toplum kurum, hukuk, bürokrasi, uzmanlık ve prosedür üzerinden işler. Kurtlar Vadisinin dünyasında ise adam, abi, reis, sadakat, ihanet ve hesaplaşma öne çıkıyordu. Devlet bile soyut bir kurum olmaktan çıkıyor, iyi veya kötü adamların elinde şekillenen canlı bir organizmaya dönüşüyordu.

Polat Alemdar bu dünyanın ideal kahramanıydı. İyi giyiniyor, teknolojiyi ve istihbaratı biliyor, uluslararası güçlerin oyunlarını çözebiliyor; ama bütün bunları yaparken mahallenin değerlerinden kopmuyordu. Ailesine, dostlarına, devletine ve “davasına” bağlıydı. Modern dünyanın araçlarını kullanıyor fakat geleneksel dünyanın sadakat kodlarıyla yaşıyordu.

Mahalle belki de ekranda ilk defa kendisine benzeyen ama özgüven eksikliği olmayan, aksine güçlü bir kahraman görüyordu. Bir ironiyle bazen bu bana 11 tane yabancı futbolcusuyla bir dünya takımını yenebilen bir futbol takımımız için yapılan “Avrupa duy sesimizi bu Türk’ün gür sesi” tezahüratını da andırıyordu. 

Burada benim “açık ve gizli köylülük” dediğim zihniyet dünyasıyla da ilişki kurulabilir. Köylülük yalnızca köyde yaşamak değildir. İnsan büyükşehirde yaşayabilir, iyi bir üniversiteden mezun olabilir, son teknolojiyi kullanabilir; fakat ilişkilerini hâlâ kişisel sadakat, akrabalık, hemşehrilik, patronaj, abi ve güçlü adam üzerinden kurabilir. Kuruma değil kişiye, soyut hukuka değil tanıdığı adama, prosedüre değil nüfuza güvenebilir. Kurtlar Vadisi, modernleşmiş fakat yeterince kurumsallaşamamış bu zihniyet dünyasının destanı gibiydi.

Hukuk ile adalet arasındaki gerilim de burada ortaya çıkıyordu. Dizinin kahramanı gerektiğinde hukukun dışına çıkabilir ama seyircinin gözünde adaletten çıkmaz. Kanunun yetişemediği yerde “iyi adamın” müdahalesi meşru görülebilir. Süleyman Çakır bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Adam mafyadır ama dostunu satmaz, ailesini korur, sözünün arkasında durur. Modern hukuk ona suçlu diyebilir; mahalle ahlakı ise “mert adam” diyebilir.

Böylece hukuki ahlakın yanına başka bir ahlak yerleşir: mahallenin ahlakı.

Ehl-i tarik dostların diziyi ailece seyretmeleri ve sonrasında mütalaa etmeleri bu bakımdan ayrıca üzerinde durulması gereken bir mesele. Çünkü burada yalnızca televizyon seyretmekten söz etmiyoruz. Geleneksel cemaat kültürü aynı zamanda birlikte anlamlandırma kültürüdür. Sohbet edilir, bir kıssa veya menkıbe anlatılır, ardından “bundan ne anlamamız gerekir?” diye konuşulur. Kurtlar Vadisi bazı çevrelerde buna benzer bir işlev kazanmış olabilir. Bölüm seyrediliyor; ardından kimin haklı, kimin hain, kimin devletin yanında veya karşısında olduğu tartışılıyor, dizideki olaylarla güncel hayat arasında ilişkiler kuruluyordu.

Bir çeşit modern ve seküler kıssa.

Burada daha ilginç bir zihinsel yakınlık da var: görünen ile görünmeyen arasındaki ilişki. Tasavvufun zâhir-bâtın ayrımını bir televizyon dizisinin komplo dünyasıyla özdeşleştirmek elbette doğru olmaz. Fakat zihinsel biçim bakımından dikkat çekici bir paralellik bulunuyor: Gördüğün şey hakikatin tamamı değildir.

Kurtlar Vadisinde görünen devletin arkasında başka devlet, görünen olayın arkasında başka olay, görünen adamın arkasında başka adam vardır. Perdenin arkasında daima başka bir gerçeklik aranır.

Tasavvufî bâtın anlayışı burada ilginç biçimde tersine çevrilmektedir. Tasavvuf insanı kendi nefsinin ve mutlak hakikatin derinliğine götürür; popülist politik bâtınlaştırma ise insanı dışarıdaki gizli aktörü aramaya yöneltir: “Bunun arkasında kim var?”

Kurtlar Vadisi bu soruyu neredeyse bir siyasal epistemoloji haline getirdi. Karmaşık ekonomik, siyasi ve uluslararası hadiseler; kurumlar, çıkarlar ve uzun nedensellik zincirleri yerine gizli adamlar ve örgütler üzerinden okunabilir hale geldi. Dizi bu zihniyeti yaratmadı; zaten var olan bir zihinsel yatkınlığa güçlü bir görsel dil kazandırdı.

Fakat mesele yalnızca muhafazakâr mahalle değildi. Öyle olsaydı Polat Alemdar'ın Kosova'da, Balkanlar'da ve Ortadoğu'nun çeşitli yerlerinde gördüğü ilgiyi açıklamakta zorlanırdık.

Burada eski Osmanlı coğrafyasına ve post-emperyal hafızaya bakmak gerekiyor.

Osmanlı'nın çözülmesi yalnızca bir imparatorluğun siyasi olarak parçalanması değildi. Balkanlar'dan Ortadoğu'ya uzanan geniş bir coğrafyada farklı biçimlerde yaşanan bir merkez kaybıydı. Balkan Müslümanlarının bir bölümü yeni ulus-devletlerde azınlığa dönüştü. Bosna savaş yaşadı, Kosova ağır çatışmalardan geçti. Ortadoğu manda yönetimleri, darbeler, savaşlar ve sınır problemleriyle şekillendi. Elbette bütün bu toplumların Osmanlı tecrübeleri aynı değildir. Dolayısıyla “Osmanlı'yı özledikleri için Polat'ı sevdiler” demek meseleyi fazlasıyla basitleştirir.

Ama kaybedilmiş merkez ve güçlü koruyucu ihtiyacından söz edebiliriz.

Polat'ın temsil ettiği figür buna uygundu: Bir yerlerde hâlâ güçlü bir merkez vardır; mazlumu yalnız bırakmayacak, gerektiğinde gelip hesabı soracak birileri bulunmaktadır.

Burada rasyonelleşmemiş bir Osmanlı nostaljisi de devreye giriyordu. Özlenen çoğu zaman tarihsel Osmanlı'nın kurumları, hukuk sistemi, maliyesi veya diplomasisi değildi. Zihinde yeniden kurulmuş, sözü geçen, yabancıya boyun eğmeyen, mazlumu koruyan “büyük devlet” imgesiydi.

Rasyonelleştirilmiş bir Osmanlı ilgisi, “Bu imparatorluk altı yüz yıl hangi kurumlarla yaşayabildi, ilmiye ve kalemiye nasıl çalışıyordu, maliyesini ve diplomasisini nasıl yürüttü, nihayet neden çözüldü?” diye sorar. Rasyonelleşmemiş Osmanlı nostaljisi ise bunları atlayıp doğrudan kudret imgesine ulaşır: güçlü padişah, güçlü ordu, güçlü istihbarat ve gerektiğinde düşmana haddini bildiren güçlü devlet.

Kurtlar Vadisi bu nostaljiyi modern istihbarat, mafya ve aksiyon estetiğiyle birleştirdi.

Amerika'nın ve İsrail'in dizide veya filmlerde yenilgiye uğratılması bu nedenle yalnızca bir aksiyon sahnesi değildi. Gerçek dünyanın güç hiyerarşisi ekranda tersine çevriliyor, hissedilmiş aşağılanmalar sembolik olarak telafi ediliyordu. Süleymaniye'deki çuval hadisesinden sonra çuvalın sinemada karşı tarafa geçirilmesi bunun neredeyse kusursuz metaforuydu.

Gerçek hayatta başına çuval geçirilen taraf, sinemada çuval geçiren tarafa dönüşüyordu.

Bu aynı zamanda bir değerlilik telafisiydi. Çünkü post-emperyal toplumların sorunlarından biri yalnızca toprak kaybetmek değildir; geçmişteki büyüklük anlatısıyla bugünkü güç arasındaki mesafeyi psikolojik olarak taşıyabilmektir. “Bir zamanlar büyüktük” hafızasıyla “bugün dünyanın neresindeyiz?” sorusu arasındaki açıklık büyüdükçe kolektif değerlilik ihtiyacı da artabilir.

Kurtlar Vadisi bu açıklığı birkaç saatliğine kapatıyordu: Bir zamanlar büyüktük, sonra küçüldük ve aşağılandık; ama hâlâ oyunu bozabilecek bir devletimiz ve adamlarımız var.

Böyle bakıldığında Polat'ın kültürel soy kütüğü yalnız James Bond veya modern istihbarat filmlerinde aranamaz. Bizim daha eski kahramanlık repertuvarımızla da ilişki kurulabilir: Alp, gazi, serdengeçti, efe, kabadayı, teşkilatçı ve nihayet Polat Alemdar.

Bir anlamda Kurtlar Vadisi modernleşme hikâyemizin röntgenlerinden biriydi.

Dizi bize Polat Alemdar'ın kim olduğunu anlatmaktan çok, onu seyreden milyonların neden böyle bir kahramana ihtiyaç duyduğunu gösteriyordu: Kurum yerine güçlü adamı arayan, hukukun yavaşlığı karşısında olağanüstü adaleti özleyen, karmaşık dünyayı görünmeyen güçler üzerinden açıklayan ve tarihsel güç kaybını büyük devlet nostaljisiyle telafi etmeye çalışan bir zihniyet dünyası.

İşin paradoksal tarafı ise şuydu: Kurtlar Vadisi bir taraftan değersizlik duygusuna “Sen de güçlüsün” cevabını vererek özgüven üretiyor, diğer taraftan dünyayı “biz ve onlar”, “dost ve düşman”, “sadık ve hain” kategorileri içinde okumayı kolaylaştırıyordu. Eski Osmanlı coğrafyasının bazı kesimlerine ortak bir kahramanlık dili sunarken aynı zamanda kimlik kapanlarını da kuvvetlendirebiliyordu.

Belki de “Kurtlar Vadisi Komünitesi” dediğim şey tam burada ortaya çıkıyor.

Aynı dizinin karşısında Anadolu'daki ehl-i tarik bir aile, İstanbul'daki esnaf, kahvehanedeki genç, eski bir asker, Kosovalı bir Arnavut, Bosnalı bir Müslüman veya Ortadoğulu bir seyirci aynı sebeple oturmuyordu. Fakat hepsi aynı kahramanın üzerine kendi kaybını, özlemini, öfkesini, adalet beklentisini veya değerlilik ihtiyacını yükleyebiliyordu.

Bu nedenle bugün Kurtlar Vadisini yeniden tartışırken yalnız dizinin senaryosuna, oyuncularına veya arkasındaki siyasi ilişkilere bakmak yeterli olmayabilir.

Asıl sorulması gereken soru belki şudur:

Nasıl bir toplum, nasıl bir tarihsel hafıza ve nasıl bir zihniyet dünyası Polat Alemdar gibi bir karakteri yalnız bir televizyon kahramanı olmaktan çıkarıp milyonlarca insanın ortak duygusal ve siyasal referansına dönüştürebildi?

Bu sorunun cevabı bizi diziden çok kendimize götürüyor.

Belki de Kurtlar Vadisinin hâlâ konuşuluyor olmasının asıl nedeni budur.

Medyascope'tan alıntılanmıştır.