EKOLOJİK KALKINMA: ÇEVREYİ KORUMAK MI, KALKINMAK MI? YANLIŞ SORUYORUZ!

Türkiye’de yıllardır aynı tartışmayı yapıyoruz. Bir yatırım gündeme geliyor. Bir yol yapılacak. Bir maden işletilecek. Bir turizm tesisi kurulacak. Bir enerji tesisi planlanacak. Bir kıyı alanı yapılaşmaya açılacak. Bir sanayi bölgesi genişleyecek. Ve tartışma hemen iki kutba ayrılıyor:

Bir taraf; “Ülkenin yatırıma, üretime, istihdama ihtiyacı var.” diyor.

Diğer taraf; “Doğayı korumamız gerekiyor.” diyor.

Sonra toplumun önüne sanki iki seçenek varmış gibi bir denklem konuluyor:

Ya kalkınacağız ya çevreyi koruyacağız.

Bence yıllardır yanlış soruyu soruyoruz. Çünkü asıl soru; “Çevreyi mi koruyalım, kalkınalım mı?” değildir.

Asıl soru şudur: DOĞAL SERMAYEMİZİ TÜKETMEDEN NASIL KALKINABİLİRİZ?

İşte 21. yüzyılın kalkınma meselesi budur.

Ve bunun adı; Ekolojik Kalkınma’dır.

KALKINMA NEDİR?

Önce kavramı doğru tarif etmeliyiz.

Kalkınma; daha fazla bina yapmak değildir. Daha fazla enerji tüketmek değildir. Daha fazla beton dökmek değildir. Daha fazla doğal kaynak çıkarmak hiç değildir. Ekonomik büyüme ile kalkınma aynı şey değildir.

Bir ülke ekonomisini büyütürken; suyunu kaybedebilir, tarım toprağını yok edebilir, ormanlarını azaltabilir, denizlerini kirletebilir, kentlerini yaşanmaz hale getirebilir. Milli gelir büyümüş olabilir. Ama toplum gerçekten kalkınmış mıdır?

Eğer bugün daha fazla gelir elde ederken gelecek kuşakların yaşam ve üretim kapasitesini azaltıyorsanız; büyümüş olabilirsiniz ama kalkınmış sayılmazsınız.

Gerçek kalkınma; ekonomik kapasiteyi artırırken doğal sermayeyi, toplumsal refahı ve gelecek nesillerin yaşam imkanlarını koruyabilmektir.

BİR ÜLKE DOĞASINI SATARAK DA BÜYÜYEBİLİR

Bu ayrımı iyi anlamamız gerekiyor. Bir aileyi düşünün. Her ay gelirinden daha fazla para harcıyor. Aradaki farkı da sahip olduğu arsaları satarak karşılıyor. Bir süre son derece zengin görünebilir. Harcamaları yüksek olur. Yeni arabalar alabilir. Daha çok tüketebilir. Ama aslında zenginleşmiyordur.

Sermayesini tüketiyordur.

Ülkelerde de benzer bir durum mümkündür. Yeraltı suyunu aşırı çekebilirsiniz. Madeni çıkarabilirsiniz. Tarım alanlarını yapılaştırabilirsiniz. Kıyıları betonlaştırabilirsiniz. Orman ekosistemlerini ekonomik faaliyete açabilirsiniz. Bütün bunlar kısa vadede ekonomik değer üretebilir. Ama doğal sermayeniz aynı anda azalıyorsa; bir noktadan sonra şu soruyu sormak gerekir:

Ülke mi zenginleşiyor, yoksa ülkenin varlıklarını mı satıyoruz?

Ekolojik kalkınma bu nedenle ekonomik büyümeye karşı değildir.

Tam tersine; büyümenin gerçek maliyetini görmek ister.

ÇEVREYİ KORUMAK YATIRIMA KARŞI ÇIKMAK DEĞİLDİR

Türkiye’de çevre tartışmalarının en büyük sorunlarından biri de burada. Çevreyi korumayı bazen yatırım karşıtlığıyla eş anlamlı hale getiriyoruz.

Bir tarafta; “Yatırım yapılsın, gerisi önemli değil.”anlayışı var.

Diğer tarafta; “Doğaya dokunulmasın, hiçbir şey yapılmasın.” anlayışı var.

İkisi de eksik.

Bir ülke yatırım yapmadan gelişemez. Sanayi kurmak zorundadır. Enerji üretmek zorundadır. Madenlerini değerlendirmek zorundadır. Turizmini geliştirmek zorundadır. Kentlerini yenilemek zorundadır. Ulaşım altyapısını geliştirmek zorundadır.

Ama bütün bunları yaparken başka bir mecburiyeti daha vardır: Kendi yaşam altyapısını yok etmemek.

İşte ekolojik kalkınma iki tarafın arasına yeni bir cümle koyar: “Yatırım yapılacak. Ama doğru yerde, doğru teknolojiyle ve doğanın taşıma kapasitesi içinde yapılacak.”

YATIRIMIN YERİ, YATIRIMIN KENDİSİ KADAR ÖNEMLİDİR

Aynı yatırım doğru yerde kalkınma olabilir. Yanlış yerde ise felaket olabilir. Bir sanayi tesisi düşünün. Su stresi yüksek bir havzada kuruluyorsa; o tesisin su ihtiyacı artık yalnızca yatırımcının işletme meselesi değildir. Havzanın tamamının meselesidir.

Bir turizm yatırımı düşünün. Kıyının taşıma kapasitesinin üzerinde yeni yatak kapasitesi yaratıyorsa; turizm büyürken turizmin varlık sebebi olan doğal kıyıyı kaybedebilirsiniz.

Bir maden işletmesi düşünün. Kritik bir içme suyu havzasını veya geri dönüşü olmayan bir ekosistemi etkiliyorsa; madenin ekonomik değeri ile kaybedilen doğal sermaye birlikte hesaplanmalıdır. Bu nedenle ekolojik kalkınmanın ilk ilkesi şudur: Her yatırım yapılabilir değildir. Ama bunun devamı da vardır: Her yatırım yasaklanacak diye bir kural da yoktur.

Doğru karar; bilimsel veriye, taşıma kapasitesine, teknolojiye, alternatiflere ve gerçek maliyet hesabına dayanmalıdır.

ÇED YETMEZ, STRATEJİK EKOLOJİK KARAR GEREKİR

Bugün büyük yatırımlarda çevresel etki değerlendirmesi yapıyoruz. Bu gereklidir. Ama çoğu zaman soruyu proje ölçeğinde soruyoruz: Bu yatırımın etkisi nedir?

Oysa bazı durumlarda önce daha büyük soruyu sormalıyız: Bu yatırım bu havzada olmalı mı? Çünkü projeyi teknik olarak iyileştirmek mümkündür. Filtre koyabilirsiniz. Arıtma tesisi yapabilirsiniz. Emisyon azaltabilirsiniz. Su geri kazanımı sağlayabilirsiniz. Ama bazı yanlış yer seçimlerini teknolojiyle düzeltemezsiniz.

İşte ekolojik kalkınma burada proje değerlendirmesinin üzerine; stratejik ekolojik planlamayı koyar.

Önce; hangi alan korunacak, hangi alan üretime açılacak, hangi havza hangi ekonomik faaliyetleri taşıyabilir, nerede sanayi gelişebilir, nerede turizm sınırlandırılmalıdır, nerede tarım mutlak önceliklidir, nerede su rezervi stratejik kabul edilmelidir. Sonra yatırımcıya yol gösterilmelidir.

Doğru planlama yatırımcının da lehinedir. Çünkü yatırımcı yıllarca izin süreçlerinde belirsizlik yaşamak istemez. Devlet baştan; “Burada yapılır, burada yapılmaz, burada şu koşullarla yapılır” diyebilmelidir.

ÇEVRE STANDARDI SANAYİNİN DÜŞMANI DEĞİLDİR

Sanayici açısından da yanlış bir algıyı düzeltmeliyiz. Çevre standartlarının yükselmesi her zaman sanayinin maliyetini artıran bir yük değildir. Doğru uygulandığında; enerji verimliliği maliyeti azaltır. Su verimliliği maliyeti azaltır. Atığın yeniden kullanılması hammadde maliyetini azaltır. Endüstriyel simbiyoz yeni ekonomik değer yaratır. Atıksuyun geri kazanılması su güvenliği sağlar. Karbon yoğunluğunun azaltılması ihracat gücünü artırabilir. Yani çevresel performans giderek üretim kalitesinin bir parçası haline gelmektedir.

Geleceğin sanayicisi yalnızca; “Ne kadar üretiyorum?” diye sormayacak.

Şunları da soracak:

Bir ton ürün için ne kadar enerji tüketiyorum?

Ne kadar su tüketiyorum?

Ne kadar atık oluşturuyorum?

Ne kadar karbon salıyorum?

Hammaddenin ne kadarını döngüye geri sokuyorum?

Çünkü geleceğin rekabeti;

kaynak verimliliği rekabeti olacaktır.

EN UCUZ ENERJİ, TÜKETİLMEYEN ENERJİDİR

Enerji konusunda da benzer bir yanılgımız var. Enerji ihtiyacı arttığında ilk refleksimiz; yeni santral kurmak.

Oysa ekolojik kalkınma önce başka bir soru sorar: Bu enerjinin tamamına gerçekten ihtiyacımız var mı?

Bir binayı daha verimli hale getirerek enerji tüketimini azaltabiliyorsak; en ucuz santral bazen yapılmayan santraldir.

Sanayide prosesleri iyileştirerek enerji ihtiyacını azaltabiliyorsak; yeni üretim kapasitesi yaratmış kadar önemli bir sonuç elde ederiz.

Aynı mantık su için de geçerlidir. Yeni baraj yapmadan önce kayıp-kaçağı azaltmak. Yeni kuyu açmadan önce geri kullanım sağlamak. Yeni kaynak aramadan önce verimliliği artırmak.

Ekolojik kalkınma; daha fazla kaynak tüketerek büyümek yerine, aynı kaynakla daha fazla değer üretmeyi hedefler.

SUYU BİR KEZ KULLANIP ATAN EKONOMİ SÜRDÜRÜLEMEZ

Türkiye’nin kalkınma stratejisinde en önemli başlıklardan biri su olmak zorundadır. Özellikle sanayi, turizm, tarım ve kentleşmenin yoğun olduğu bölgelerde; suyu çek, kullan, arıt, deşarj et modeli artık yeterli değildir.

Yeni model; çek – verimli kullan – arıt – geri kazan – yeniden kullan olmalıdır.

Atıksu artık yalnızca bertaraf edilmesi gereken bir kirletici değildir. Doğru arıtıldığında; alternatif bir su kaynağıdır.

Arıtılmış su; tarımda, sanayide, peyzajda, soğutma sistemlerinde, uygun teknik koşullarda çeşitli proseslerde yeniden kullanılabilir. Ekolojik kalkınma suyu yalnızca doğal kaynaktan alınan bir hammadde olarak değil; döngü içinde yönetilen stratejik kaynak olarak görür.

MADENCİLİK YAPILACAKSA GERÇEK MALİYET HESAPLANMALI

Madencilik Türkiye için gereklidir. Sanayi madene ihtiyaç duyar. Enerji dönüşümü bile çok sayıda kritik minerale ihtiyaç duyar. Dolayısıyla; “Hiç maden çıkarmayalım” demek gerçekçi değildir. Ama diğer uç da yanlıştır: “Maden varsa çıkarılır.” Hayır.

Her rezerv ekonomik olarak işletilebilir olsa bile ekolojik olarak işletilebilir olmayabilir. Karar verirken yalnızca madenin piyasa değeri hesaplanamaz.

Aynı tabloda; su kaynaklarına etkisi, orman kaybı, tarım alanı kaybı, habitat kaybı, rehabilitasyon maliyeti, uzun vadeli kirlilik riski de bulunmalıdır.

Sonra sorulmalıdır: Bu yatırım ülkeye gerçekten net değer yaratıyor mu?

İşte ekolojik kalkınma madenciliğe karşı değildir. Eksik fizibiliteye karşıdır.

TURİZMDE SAYI DEĞİL DEĞER BÜYÜMELİ

Türkiye’nin ve özellikle Antalya’nın önündeki en önemli kalkınma meselelerinden biri turizmdir. Uzun yıllar başarıyı büyük ölçüde turist sayısıyla ölçtük. Daha fazla turist. Daha fazla yatak. Daha fazla tesis. Peki sonsuza kadar mı?

Her coğrafyanın bir taşıma kapasitesi vardır. Su kapasitesi vardır. Atıksu kapasitesi vardır. Kıyı kapasitesi vardır. Ulaşım kapasitesi vardır. Ekosistem kapasitesi vardır. Turizm artık yalnızca sayısal büyümeyi hedeflememelidir.

Turist başına yaratılan ekonomik değer yükselmelidir.

Daha fazla kaynak tüketen değil; daha verimli, daha nitelikli, daha yüksek katma değerli, yerel ekonomiyle daha fazla bütünleşen bir turizm modeli kurulmalıdır. Çünkü bir kıyıyı aşırı kullanarak turizm geliri yaratıyorsanız; aslında turizmin sermayesini tüketiyorsunuz.

Denizi yok ederek deniz turizmi yapılamaz.

KENTSEL DÖNÜŞÜMÜN DE EKOLOJİK DÖNÜŞÜME İHTİYACI VAR

Türkiye çok hızlı kentleşti. Bugün depreme dayanıklı kentler yaratmak zorundayız. Ama yalnızca bina dayanıklılığı yeterli değildir.

Yeni kent; daha az enerji tüketmeli, daha az su tüketmeli, yağmur suyunu yönetmeli, gri suyu kullanmalı, geçirgen yüzeyleri artırmalı, yeşil koridorlar oluşturmalı, kentsel ısı adasını azaltmalı, toplu taşımayı güçlendirmeli.

Kentsel dönüşüm yalnızca eski binayı yıkıp yeni bina yapmak olursa büyük bir fırsatı kaçırırız. Türkiye önümüzdeki yıllarda milyarlarca dolarlık yapı stokunu yenileyecekse; aynı anda ekolojik yapı stokunu da kurmalıdır.

Bu bir maliyet değil; gelecek elli yılın enerji ve su faturasında yapılacak tasarruftur.

İSTİHDAM İLE ÇEVREYİ KARŞI KARŞIYA KOYMAYALIM

En güçlü itirazlardan biri genellikle şudur: “İnsanların işe ihtiyacı var.” Elbette var. Ama neden çevreyi korumanın istihdamı azalttığını varsayıyoruz?

Su geri kazanım tesisleri istihdamdır. Yenilenebilir enerji istihdamdır. Enerji verimliliği istihdamdır. Bina renovasyonu istihdamdır. Atık geri kazanımı istihdamdır. Toprak restorasyonu istihdamdır. Ekolojik tarım istihdamdır. Çevre teknolojileri istihdamdır. İleri arıtma teknolojileri istihdamdır. Elektrikli ulaşım altyapısı istihdamdır. Döngüsel ekonomi yepyeni sanayi kollarıdır.

Dolayısıyla doğru soru; “Çevre mi, istihdam mı?” değildir.

Doğru soru; “Geleceğin istihdamını hangi sektörlerde yaratacağız?” olmalıdır.

ANTALYA İÇİN EKOLOJİK KALKINMA BİR TERCİH DEĞİL, ZORUNLULUKTUR

Antalya üzerinden meseleyi daha açık görebiliriz. Antalya’nın ekonomisinin önemli bölümü doğrudan doğal kaynak kalitesine bağlıdır. Turizm için denize ihtiyacımız var. Tarım için toprağa ve suya. Kent için içme suyuna. Ormanlar için sağlıklı ekosisteme. Kırsal kalkınma için verimli toprağa. Balıkçılık için sağlıklı denize.

Dolayısıyla Antalya’da ekonomi ile ekoloji karşı karşıya değildir. Antalya ekonomisinin kendisi büyük ölçüde ekolojiye bağımlıdır.

Akdeniz kirlenirse turizm kaybeder. Su azalırsa tarım ve turizm kaybeder. Tarım ovaları yapılaşırsa gıda üretimi kaybeder. Ormanlar zarar görürse su rejimi ve turizm değeri kaybeder. Kıyılar aşırı yapılaşırsa Antalya kendisini Antalya yapan değeri kaybeder. Bu nedenle Antalya’nın kalkınma modeli; “daha fazla tüketerek büyümek” değil; “daha az doğal kaynakla daha yüksek katma değer üretmek” üzerine kurulmalıdır.

DAHA FAZLA DEĞİL, DAHA AKILLI BÜYÜMEK

Ekolojik kalkınmanın özü belki de budur. Her şeyin daha fazlasına ihtiyacımız yok. Daha akıllısına ihtiyacımız var.

Daha fazla su tüketen tarım değil; daha yüksek su verimliliğine sahip tarım.

Daha fazla turist değil; turist başına daha yüksek değer üreten turizm.

Daha fazla enerji tüketen sanayi değil; birim ürün başına daha az enerji tüketen sanayi.

Daha fazla bina değil; daha yaşanabilir kent.

Daha fazla maden çıkarmak değil; çıkarılan hammaddeden daha yüksek katma değer üretmek.

Daha fazla atık değil; malzemeyi döngüde tutan ekonomi.

Ekolojik kalkınma küçülmek değildir. Nitelikli büyümektir.

DEVLETİN GÖREVİ İKİ TARAFTAN BİRİNİ SEÇMEK DEĞİLDİR

Devletin görevi; yatırımcı ile çevreci arasında hakem olmak değildir. Asıl görevi; bilimsel kriterleri baştan koymaktır. Nerede yatırım yapılabileceğini belirlemek. Ekolojik kırmızı çizgileri ortaya koymak. Teknolojik standartları belirlemek. Kaynak kullanım sınırlarını açıklamak. Kirletenin bedelini ödemesini sağlamak. Temiz üretimi teşvik etmek. Dönüşüm için finansman sağlamak. Ve yatırımcıya öngörülebilir bir ortam yaratmak.

Çünkü yatırımcı da belirsizlik istemez. Vatandaş da tahribat istemez.

Devlet ikisini; iyi planlama ile uzlaştırmalıdır. Ekolojik kalkınma tam anlamıyla budur.

ASIL KALKINMA, GELECEĞE SEÇENEK BIRAKMAKTIR

Şimdi ilk soruya dönelim. Çevreyi mi koruyacağız? Kalkınacak mıyız?

Cevabım açık: İkisini birlikte yapmak zorundayız. Çünkü birini diğerine tercih ettiğimiz anda zaten kaybediyoruz.

Kalkınmayı durdurursak; işsizliği, yoksulluğu, teknolojik geri kalmışlığı çözemeyiz. Doğayı tüketirsek; su krizini, gıda krizini, iklim riskini, yaşam kalitesi kaybını çözemeyiz.

O halde yeni bir kalkınma cümlesine ihtiyacımız var:

Üret ama tüketme. Kullan ama yok etme. Büyü ama doğal sermayeni küçültme. Yatırım yap ama gelecek kuşakların seçeneklerini ortadan kaldırma.

İşte ekolojik kalkınma budur.

Ekolojik güvenlik bize doğal varlıklarımızın neden stratejik olduğunu anlattı.

Ekolojik medeniyet insan ile doğa arasındaki ilişkiyi yeniden tarif etti.

Ekolojik devlet bu anlayışın yönetim modelini ortaya koydu.

Ekolojik anayasa gelecek nesillerin hakkını güvence altına aldı.

Doğal sermaye bütçesi neyi kazandığımızı ve neyi kaybettiğimizi ölçmeyi önerdi.

Ekolojik kalkınma ise bütün bunları ekonomiyle buluşturuyor.

Ve aslında tek bir soru soruyor:

Türkiye nasıl büyümeli?

Cevap; daha fazla doğal kaynak tüketerek değil, elindeki her damla sudan, her kilovat enerjiden, her hektar topraktan, her ton hammaddeden daha fazla ekonomik ve toplumsal değer üreterek.  Çünkü kalkınmanın gerçek ölçüsü; doğadan ne kadar alabildiğimiz değildir.

Aldığımızdan ne kadar değer üretebildiğimiz ve geride ne bırakabildiğimizdir.

Türkiye’nin önünde tercih; “çevre mi, kalkınma mı?” değildir.

Bu artık eski dünyanın sorusudur.

Yeni dünyanın sorusu şudur: Doğamızı tüketmeden nasıl daha güçlü, daha üretken ve daha zengin bir ülke olabiliriz?

İşte geleceğin kalkınma modeli bu sorunun cevabında yatıyor.

Ve bu cevabın adı; EKOLOJİK KALKINMADIR.