EKOLOJİK DEVLET: GELECEĞİ YÖNETEBİLEN DEVLET

Devlet neden vardır?

Sınırlarını korumak için. Vatandaşının can ve mal güvenliğini sağlamak için. Adaleti tesis etmek için. Ekonomiyi yönetmek, altyapıyı kurmak, eğitim ve sağlık hizmetlerini sağlamak için.

Peki devletin bir başka temel görevi daha yok mudur?

Üzerinde yaşadığımız ülkenin yaşam kaynaklarını gelecek nesiller adına korumak. Suyunu... Toprağını... Ormanını... Denizini... Tarım alanlarını... Biyolojik çeşitliliğini... İklim direncini... Çünkü bunları kaybetmiş bir ülkenin yalnızca çevresi bozulmaz. Ekonomisi, gıda güvenliği, toplumsal refahı ve nihayetinde bağımsızlığı da zayıflar.

İşte 21. yüzyılın devlet anlayışına yeni bir kavramı eklemek zorundayız: Ekolojik Devlet.

Ekolojik devlet, her yere ağaç diken devlet değildir. Her yatırımı yasaklayan devlet hiç değildir.

Ekolojik devlet; kalkınmayı doğal kaynaklarının taşıma kapasitesi içinde planlayabilen, bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek kuşakların yaşam hakkını da koruyabilen devlettir.

DEVLETİN GÖREVİ SADECE EKONOMİYİ BÜYÜTMEK DEĞİLDİR

Yıllardır ülkelerin başarısını birkaç rakamla ölçüyoruz. Milli gelir ne kadar büyüdü? İhracat ne kadar arttı? Kaç fabrika açıldı? Kaç kilometre yol yapıldı? Kaç milyon turist geldi? Bunların hepsi önemlidir. Ama başka bir bilanço daha vardır.

Ekolojik bilanço.

Aynı dönemde ne kadar yeraltı suyu kaybettik? Kaç hektar tarım toprağını yapılaşmaya açtık? Ormanlarımızın niteliği nasıl değişti? Denizlerimizin ekolojik durumu ne oldu? Topraklarımızın organik madde miktarı arttı mı, azaldı mı? Kentlerimizin sıcaklığı ne kadar yükseldi? Kişi başına kullanılabilir su miktarı nereye gidiyor? Biyolojik çeşitliliğimiz ne durumda?

Bir ülke ekonomik sermayesini artırırken doğal sermayesini hızla tüketiyorsa buna sürdürülebilir kalkınma diyemeyiz. Servetini satarak gelir elde eden bir toplum haline geliriz. Ekolojik devlet işte bu nedenle ekonominin yanına ekolojinin bilançosunu koyar.

HER DEVLETİN BİR BÜTÇESİ VARSA DOĞANIN DA BİR BÜTÇESİ VARDIR

Bir devlet gelirinden fazla harcarsa bütçe açığı verir. Peki bir ülke kendisini yenileyebileceğinden daha fazla su tüketirse ne olur? Su açığı verir. Toprak oluşum hızından daha hızlı erozyon yaşarsa? Toprak açığı verir. Balıkların üreme kapasitesinin üzerinde avlanırsa? Biyolojik kaynak açığı verir. Karbon tutma kapasitesinin üzerinde emisyon üretirse? Karbon açığı verir. Kentlerini doğal drenaj kapasitesinin üzerinde yapılaştırırsa? Afet riskini büyütür.

Aslında doğa yıllardır bize bilançosunu gönderiyor. Kuraklıkla...Taşkınla...Yangınla...Deniz kirliliğiyle...Erozyonla...Su kıtlığıyla...Gıda fiyatlarındaki kırılganlıkla...Biz bunları birbirinden bağımsız olaylar zannediyoruz. Oysa çoğu zaman karşımızda aynı temel problem vardır: Doğal sermayemizi, kendisini yenileyebileceğinden daha hızlı tüketiyoruz.

Ekolojik devlet bunu kriz ortaya çıktıktan sonra fark eden devlet değildir. Krizi ortaya çıkmadan görebilen devlettir.

DEVLETİN YENİ BÜTÇESİ: DOĞAL SERMAYE BÜTÇESİ

Türkiye'de yıllık merkezi yönetim bütçesi hazırlanıyor. Orta Vadeli Program hazırlanıyor. Kalkınma planları hazırlanıyor. Yatırım programları hazırlanıyor. Bunların yanına artık bir belge daha koymalıyız: Türkiye Doğal Sermaye Bütçesi.

Her yıl vatandaşın önüne şu bilanço konulmalıdır: Türkiye'nin toplam kullanılabilir su varlığı nedir? Havzaların su bütçesi nedir? Yeraltı suyu rezervleri nasıl değişmektedir? Tarım topraklarının miktarı ve niteliği nedir? Orman ekosistemlerinin durumu nedir? Sulak alanlarımız ne durumdadır? Denizlerimizin ekolojik göstergeleri nasıldır? Biyolojik çeşitlilikte ne kaybediyoruz? Ne kadar karbon salıyor, ne kadarını tutuyoruz? Doğal sermayemiz bir önceki yıla göre arttı mı, azaldı mı?

Ve belki de en önemli soru: Ekonomik büyümeyi sağlarken ülkenin doğal varlıklarından ne kadar harcadık? Bu sorunun cevabını bilmeyen devlet geleceğini yönetemez.

HER HAVZANIN BİR TAŞIMA KAPASİTESİ VARDIR

Ekolojik devletin temel planlama birimi yalnızca il veya belediye sınırı değildir. Havzadır.

Çünkü su belediye sınırlarını tanımaz. Nehirler siyasi sınırlara göre akmaz. Yeraltı suyu tapu sınırına göre hareket etmez. Ekosistemler idari sınırlara göre yaşamaz. Bu nedenle Türkiye'nin ekonomik ve mekânsal planlaması giderek daha fazla havza esaslı yapılmalıdır.

Bir havzada ne kadar su var? Ne kadarı içme suyuna ayrılacak? Ne kadarı tarıma? Ne kadarı sanayiye? Ekosistemin devamı için ne kadar su bırakılmalı? Havza ne kadar nüfus taşıyabilir? Ne kadar turizm kapasitesi kaldırabilir? Ne kadar sanayi yükünü taşıyabilir? Bütün bunları hesaplamadan verilen yatırım kararları geleceğin çevre sorunlarını bugünden üretmek anlamına gelir.

Ekolojik devlet önce şu soruyu sorar: “Bu coğrafyanın taşıma kapasitesi nedir?”

Sonra yatırım kararını verir.

SU POLİTİKASI ÇEVRE POLİTİKASI DEĞİL, DEVLET POLİTİKASIDIR

Ekolojik devletin en stratejik meselesi sudur. Çünkü suyun alternatifi yoktur. Enerjinin alternatifini bulabilirsiniz. Bir hammaddenin yerine başka hammadde kullanabilirsiniz. Ama tarımın, insan yaşamının ve ekosistemlerin sudan vazgeçme şansı yoktur. Bu nedenle su yönetimi yalnızca yeni baraj yapmak veya yeni kaynak bulmak değildir.

Yeni devlet anlayışının sıralaması farklı olmalıdır: Önce koru. Sonra tasarruf et. Sonra verimli kullan. Sonra geri kazan. En son yeni kaynak ara.

Şehir şebekelerindeki kayıp-kaçak azaltılmalıdır. Tarımda su verimliliği artırılmalıdır. Sanayide kapalı devre su sistemleri teşvik edilmelidir. Arıtılmış atıksuyun yeniden kullanılması istisna olmaktan çıkarılmalıdır. Yağmur suyu ve gri su sistemleri yeni kentleşmenin standartlarından biri haline gelmelidir. Turizm tesislerinin su ayak izi izlenmelidir. Su kıtlığı yaşayan kıyı bölgelerinde, ekonomik ve çevresel olarak uygun olduğu ölçüde alternatif kaynaklar planlanmalıdır.

Ve en önemlisi; temiz suyu kirletip sonra temizlemeye çalışmak yerine, kirlenmesini baştan önlemek esas olmalıdır. Çünkü en ucuz arıtma teknolojisi; kirletmemektir.

KİRLETME HAKKI SATIN ALINAMAZ

Ekolojik devletin en net olması gereken alanlardan biri çevre denetimidir. Çevre cezası, kirletmenin bedeli olarak görülmemelidir.

Bir işletme; “Kirletirim, cezasını öderim” diyememelidir. Çünkü bazı zararların parayla karşılığı yoktur. Kirlenen yeraltı suyunun...Yok edilen sulak alanın...Kaybedilen endemik türün...Tahrip edilen kıyının...Geri dönüşü olmayan ekosistem zararının...Ekolojik devletin temel prensibi açık olmalıdır: Kirleten öder ama ödemek kirletme hakkı vermez.

Öncelik cezayı tahsil etmek değil, kirliliği önlemektir. Kasıtlı, tekrarlanan ve kontrolsüz kirlilik ise yalnızca idari kabahat olarak değil, topluma karşı işlenen ciddi bir fiil olarak değerlendirilmelidir. Çünkü çevreye verilen zarar çoğu zaman tek bir kişiye değil; toplumun ortak malına verilen zarardır.

TARIM ARAZİSİ ARSA DEĞİLDİR

Ekolojik devlet tarım toprağına emlak değeri üzerinden bakamaz. Çünkü tarım toprağı bir ülkenin stratejik üretim altyapısıdır. Bir sanayi tesisini yeniden yapabilirsiniz. Bir binayı yıkıp yeniden inşa edebilirsiniz. Ama binlerce yılda oluşmuş verimli toprağı kaybettiğinizde geri getirmeniz son derece güçtür. Bu nedenle mutlak tarım alanları yalnızca bugünkü üretim değerleriyle değerlendirilmemelidir. Onlar; geleceğin gıda güvenliği rezervleridir. Ekolojik devlet tarım toprağını gelecek nesiller adına korur.

SANAYİYİ DURDURMAK DEĞİL, DÖNÜŞTÜRMEK

Ekolojik devlet sanayi karşıtı değildir. Tam tersine güçlü sanayi ister. Ama daha az enerjiyle daha fazla üretim yapan; daha az su tüketen; suyunu geri kazanan; atığını başka bir üretimin hammaddesine dönüştüren; karbon yoğunluğunu azaltan; endüstriyel simbiyoz kuran; temiz üretim teknolojilerine yatırım yapan bir sanayi ister. Çünkü geleceğin uluslararası rekabeti yalnızca işçilik ve enerji maliyetleri üzerinden olmayacaktır.

Karbon, su, kaynak verimliliği ve çevresel performans da rekabet unsurudur. Bu nedenle çevre standartlarını yükseltmek sanayinin düşmanı değildir.

Doğru tasarlanırsa; Türk sanayisinin gelecekteki rekabet gücünün sigortasıdır.

DEVLET YASAKLAYAN DEĞİL, DÖNÜŞÜMÜ YÖNETEN OLMALIDIR

Ekolojik devlet fikrinin yanlış anlaşılmasını istemem. Bu model; her yatırımı durduran, her alana yasak koyan, insanı doğanın düşmanı kabul eden bir anlayış değildir. Aksine ekolojik devlet; bilimi, mühendisliği ve teknolojiyi kullanarak insan ihtiyaçlarıyla doğanın sınırlarını uzlaştırabilen devlettir.

Yatırımcıya sadece; “Bunu yapamazsın” demez. Gerekirse; “Bunu şu teknolojiyle, şu su tüketimiyle, şu geri kazanım oranıyla ve şu ekolojik sınırlar içerisinde yapabilirsin” der. Yasaklayan devlet kolaydır. Her şeye izin veren devlet de kolaydır. Zor olan; doğru standardı koyan ve dönüşümü yöneten devlettir. Ekolojik devlet budur.

YEREL YÖNETİMLERİN DE BİLANÇOSU OLMALI

Bu dönüşüm yalnızca Ankara'dan yönetilemez. Belediyelerin de ekolojik performansı ölçülmelidir. Her büyükşehir belediyesi yıllık olarak; su tüketimini, şebeke kayıplarını, arıtılmış suyun yeniden kullanım oranını, kişi başına yeşil alanı, kentsel ısı adası göstergelerini, atık geri kazanım oranını, tarım alanlarındaki değişimi, kıyı ve su kalitesini, sera gazı emisyonlarını, afet ve iklim direncini kamuoyuna açıklamalıdır. O zaman belediye başkanlarının başarısını yalnızca; “Kaç kilometre yol yaptınız?” sorusuyla ölçmeyiz. Bir başka soru daha sorarız: “Göreve geldiğiniz kentle bıraktığınız kent arasında doğal sermaye açısından nasıl bir fark var?” İşte bu soru yerel yönetim anlayışını değiştirir.

ANTALYA EKOLOJİK DEVLET MODELİNİN PİLOT KENTİ OLABİLİR

Antalya bu anlayışın uygulanabileceği son derece güçlü bir coğrafyadır. Çünkü Antalya'da Türkiye'nin gelecekte karşılaşacağı meselelerin neredeyse tamamı aynı anda bulunmaktadır: Turizm...Tarım...Kentleşme...Ormanlar...Su stresi...Yangın riski...Taşkın riski...Kıyı baskısı...Deniz ekosistemi...Enerji ihtiyacı...Hızlı nüfus artışı...İklim değişikliği...

Bunları ayrı ayrı yönetmeye çalışmak yerine tek bir Antalya Ekolojik Bilançosu altında toplamak mümkündür. Hatta daha ileri gidelim. Antalya'nın yıllık bütçesi hazırlanırken yanında; Antalya Doğal Sermaye Bütçesi de yayımlansın.

Kent bir yılda ekonomik olarak ne kazandı? Ama aynı yıl ne kadar su tüketti? Ne kadarını geri kazandı? Tarım alanları arttı mı, azaldı mı? Orman varlığının niteliği nasıl değişti? Denizin ve kıyıların ekolojik durumu ne oldu? Karbon emisyonu nasıl değişti? Kent iklim değişikliğine karşı daha mı dirençli hale geldi, daha mı kırılgan? İşte o zaman sürdürülebilirlik bir slogan olmaktan çıkar. Ölçülebilir bir yönetim modeline dönüşür.

BAKANLIKLAR DEĞİL, DEVLET EKOLOJİK OLMALIDIR

En kritik mesele belki de budur. Çevrenin korunmasını yalnızca çevreden sorumlu bakanlığın görevi olarak görürsek ekolojik devlet kuramayız. Tarım politikası ekolojik olmak zorundadır. Enerji politikası ekolojik olmak zorundadır. Sanayi politikası ekolojik olmak zorundadır. Turizm politikası ekolojik olmak zorundadır. Ulaştırma politikası ekolojik olmak zorundadır. Şehircilik politikası ekolojik olmak zorundadır. Maliye politikası bile ekolojik olmak zorundadır. Çünkü bir kurum çevreyi korumaya çalışırken başka bir kurumun politikası doğal sermayeyi tüketiyorsa devlet kendi içinde çelişiyor demektir. Bu nedenle ekolojik devlet; yeni bir çevre kurumu kurmak değil, devletin tamamının karar verme biçimini değiştirmektir.

ÇOCUKLARIMIZIN DA BU DEVLETTE HAKKI VAR

Demokrasinin çok önemli bir yapısal problemi vardır: Bugünkü seçmen oy kullanır. Gelecek kuşaklar kullanamaz. Oysa bugün verdiğimiz bazı kararların sonuçlarını esas olarak onlar yaşayacaktır.

Bugün tükettiğimiz yeraltı suyunun...Bugün yapılaştırdığımız tarım arazisinin...Bugün kirlettiğimiz denizin...Bugün atmosfere bıraktığımız karbonun...bedelinin önemli bölümünü henüz doğmamış insanlar ödeyecektir.

İşte ekolojik devlet aynı zamanda nesiller arası adalet devletidir. Bugünün insanının refahını korurken yarının insanının yaşam hakkını da temsil eder. Çünkü gelecek nesiller bugün sandıkta yok diye; bu ülke üzerinde hakları yok değildir.

GÜÇLÜ DEVLET, GELECEĞİNİ TÜKETMEYEN DEVLETTİR

Geçmişte devletlerin gücü sahip oldukları toprakla ölçülüyordu. Sonra sanayi kapasitesiyle... Sonra enerji kaynaklarıyla...Sonra teknolojiyle...21.yüzyılda bunların tamamı önemli olmaya devam edecek. Ama başka unsurlar giderek daha stratejik hale gelecek: Su.
Gıda. Toprak. Enerji. Biyolojik çeşitlilik. İklim direnci. Doğal kaynakları yönetebilme kapasitesi. Dolayısıyla ekolojik devlet zayıf devlet değildir.

Tam tersine; geleceği okuyabilen güçlü devlettir. Ekolojik devlet kalkınmaya karşı değildir. Kalkınmanın devam edebilmesini garanti altına alır. Ekolojik devlet yatırım karşıtı değildir. Yatırımın ülkenin doğal sermayesini tüketmeden yapılmasını ister. Ekolojik devlet insanı doğanın karşısına koymaz. İnsanın geleceğinin doğanın geleceğinden ayrı olmadığını kabul eder. Ve belki yeni yüzyılın devlet anlayışını tek bir cümleyle ifade etmek gerekirse şunu söylemeliyiz: Devlet yalnızca bugünkü vatandaşının hakkını değil, henüz doğmamış vatandaşının hakkını da koruyabildiği ölçüde devlettir.

Çünkü güçlü devlet yalnızca sınırlarını koruyan devlet değildir. Suyunu koruyan...Toprağını koruyan...Ormanını koruyan...Denizini koruyan...Üretim gücünü koruyan...Ve bütün bunları kullanırken geliştirmeyi de başarabilen devlettir.

Ekolojik güvenlik bize neyi korumamız gerektiğini söyler. Ekolojik medeniyet nasıl yaşamamız gerektiğini söyler. Ekolojik devlet ise bütün bunları nasıl yöneteceğimizi söyler. Ve Türkiye'nin önündeki büyük mesele artık yalnızca daha fazla büyümek değildir.

Doğal sermayesini tüketmeden büyüyebilen, üreten, zenginleşen ve gelecek kuşaklara bugünkünden daha güçlü bir ülke bırakabilen bir devlet düzeni kurabilmektir.

İşte benim anladığım anlamıyla; Ekolojik Devlet budur.