EKOLOJİK ANAYASA: HENÜZ DOĞMAMIŞ ÇOCUKLARIN DA BU ÜLKEDE HAKKI VAR

Bir ülkenin sahibi kimdir? Bugün o ülkede yaşayanlar mı? Devlet mi? Millet mi? Yoksa o topraklarda henüz doğmamış insanların da bir hakkı var mıdır? Bu soruyu sormamız gerekiyor.

Çünkü bugün aldığımız bazı kararların sonuçları bizim ömrümüzden çok daha uzun yaşayacak.

Bugün çektiğimiz yeraltı suyunun...Bugün kirlettiğimiz denizin...Bugün yapılaştırdığımız tarım toprağının...Bugün yok ettiğimiz ormanın...Bugün atmosfere bıraktığımız karbonun...Bugün kaybettiğimiz biyolojik çeşitliliğin...bedelini yalnızca biz ödemeyeceğiz.

Belki de asıl bedeli, bugün karar masasında bulunmayan insanlar ödeyecek. Çocuklarımız. Torunlarımız. Ve henüz doğmamış kuşaklar. İşte tam burada hukuk sistemimizin önüne yeni ve çok büyük bir soru çıkıyor:

Gelecek nesillerin hakkını bugün kim koruyacak?

DEMOKRASİNİN GÖRÜNMEYEN SEÇMENLERİ

Demokrasi bugünün insanları arasında hak ve yetki dağıtır. Seçim yapılır. Vatandaş oy verir. Hükümetler kurulur. Belediye başkanları seçilir. Parlamentolar karar alır. Ama bazı kararların etkisi dört veya beş yıllık siyasi dönemlerden çok daha uzundur.

Bir yeraltı suyu rezervini tüketebilirsiniz. Bir tarım ovasını yapılaşmaya açabilirsiniz. Bir kıyıyı geri dönüşü olmayacak şekilde dönüştürebilirsiniz. Bir ekosistemi ortadan kaldırabilirsiniz. Bütün bunları hukuka uygun kararlarla dahi yapabilirsiniz. Fakat ortaya çok temel bir adalet problemi çıkar.

Kararı bugünkü kuşak verir, bedelini gelecek kuşak öder.

Üstelik gelecek kuşakların oy hakkı yoktur. İtiraz hakları yoktur. Mahkemeye başvuramazlar. Sokağa çıkamazlar. Kendilerini savunamazlar. Ama sonuçlarına katlanırlar.

Bu nedenle çağımızın belki de en büyük demokrasi sorularından biri şudur:

Henüz doğmamış insanların hakkını bugünkü demokrasinin içine nasıl dahil edeceğiz?

ANAYASA YALNIZCA BUGÜNÜN SÖZLEŞMESİ DEĞİLDİR

Anayasaları genellikle devlet ile vatandaş arasındaki temel sözleşme olarak tanımlarız. Devletin yapısını belirler. Yetkileri sınırlar. Temel hakları güvence altına alır.

Ama anayasanın başka bir işlevi daha vardır: Bir milletin geleceğe karşı verdiği sözü belirlemek.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 56. maddesi sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkını düzenlemekte ve çevreyi geliştirmenin, çevre sağlığını korumanın ve çevre kirlenmesini önlemenin devletin ve vatandaşların ödevi olduğunu ifade etmektedir.

Bu son derece değerli bir anayasal temeldir. Fakat 21. yüzyılın çevresel gerçekleri artık daha ileri bir soruyu tartışmamızı gerektiriyor: Sağlıklı çevre yalnızca bugün yaşayanların hakkı mıdır? Bence değildir.

Temiz su üzerinde çocuğumuzun da hakkı vardır. Verimli toprak üzerinde torunumuzun da hakkı vardır. Ormanlar üzerinde gelecek kuşakların da hakkı vardır. Akdeniz üzerinde henüz doğmamış insanların da hakkı vardır. Dolayısıyla çevre hakkını yalnızca bugünün insanı üzerinden tarif etmek eksik kalmaktadır.

Çevre hakkı aynı zamanda; nesiller arası bir adalet hakkıdır.

BİZ BU ÜLKENİN SAHİBİ DEĞİL, EMANETÇİSİYİZ

Belki düşünce biçimimizi değiştirecek asıl kavram budur: Emanetçilik. Biz bu ülkenin doğal varlıklarının mutlak sahibi değiliz. Onları geçmiş kuşaklardan devraldık. Bir süre kullanacağız. Sonra bizden sonraki kuşaklara bırakacağız. Dolayısıyla mülkiyet anlayışımızın yanında bir başka ahlaki ve hukuki kavrama ihtiyacımız vardır: Nesiller arası emanet sorumluluğu.

Bir kuşak; kendisine miras kalan doğal sermayeyi tüketip sonraki kuşağa yalnızca ekonomik borç değil, ekolojik borç da bırakamamalıdır. Çünkü doğal sermaye sıradan bir mal değildir.

Bir fabrikayı satarsınız, yeniden kurabilirsiniz. Bir binayı yıkarsınız, yeniden yapabilirsiniz. Ama yok ettiğiniz endemik türü yeniden yaratamazsınız. Kirlettiğiniz bazı yeraltı suyu rezervlerini kısa sürede geri getiremezsiniz. Binlerce yılda oluşmuş verimli toprağı birkaç bütçe döneminde yeniden oluşturamazsınız. Yok edilmiş bir kıyı ekosistemini para basarak satın alamazsınız. Bazı kayıpların ekonomik karşılığı yoktur.

Çünkü bazı kayıplar; geri dönüşsüzdür.

MÜLKİYET HAKKI VARSA GELECEĞİN HAKKI DA VARDIR

Modern hukuk bireyin mülkiyet hakkını korur. Doğrudur. Korunmalıdır. Ama mülkiyet hakkı hiçbir zaman sınırsız değildir. Çünkü kullandığınız mülk üzerindeki faaliyetiniz toplumun suyunu, havasını, toprağını veya yaşam alanını etkileyebilir. İşte ekolojik anayasa burada çok önemli bir denge kurmalıdır. Bireyin mülkiyet hakkı ile toplumun ve gelecek kuşakların ekolojik hakkı arasında.

Bir tarım arazisinin tapusu bir kişiye ait olabilir. Ama o toprağın ülkenin gıda güvenliğindeki fonksiyonu yalnızca o kişiye ait değildir.

Bir orman parçasının ekonomik değeri hesaplanabilir. Ama tuttuğu suyun, koruduğu toprağın, barındırdığı canlıların ve iklim üzerindeki etkisinin toplumsal değeri vardır.

Bir kıyı yatırım alanı olabilir. Ama kıyının ekolojik fonksiyonu bütün toplumun ortak varlığıdır.

Dolayısıyla ekolojik anayasanın temel ilkelerinden biri şu olmalıdır:

Mülkiyet bireysel olabilir; fakat ekolojik sonuç toplumsaldır.

DOĞAL SERMAYE MİLLÎ SERVETTİR

Devletin hazinesindeki para milli servettir. Altyapısı milli servettir. Enerji tesisleri milli servettir. Sanayisi milli servettir.

Peki Toroslar? Akdeniz? Yeraltı sularımız? Ormanlarımız? Tarım ovalarımız? Sulak alanlarımız? Biyolojik çeşitliliğimiz? Bunlar milli servet değil midir? Elbette öyledir.

Hatta bunlar ekonominin üzerinde yükseldiği birincil sermayedir.

Çünkü su olmadan tarım olmaz. Toprak olmadan gıda olmaz. Ekosistem olmadan sürdürülebilir turizm olmaz. Doğal kaynak olmadan sanayi olmaz. Ekolojik anayasa bu nedenle doğal sermayeyi sıradan bir çevre meselesi olmaktan çıkarmalıdır.

Doğal sermayenin korunması devletin temel sorumluluklarından biri olarak görülmelidir.

DEVLETİN EKOLOJİK BORÇLANMA SINIRI OLMALI

Devletlerin mali borçlanma sınırları vardır. Peki ekolojik borçlanmanın neden sınırı yok?

Bir havzadan kendisini yenileyebileceğinden fazla su çekiyorsanız; gelecekten su borçlanıyorsunuz.

Tarım toprağını geri dönüşsüz biçimde yapılaştırıyorsanız; gelecekten gıda üretim kapasitesi borçlanıyorsunuz.

Orman ekosistemini yok ediyorsanız; gelecekten su, karbon ve biyolojik çeşitlilik borçlanıyorsunuz.

Denizi kirletiyorsanız; gelecekten balıkçılık, turizm ve ekosistem değeri borçlanıyorsunuz.

Bugünkü refahımızı geleceğin doğal sermayesini tüketerek finanse ediyorsak; aslında gelecek kuşaklara görünmeyen bir kamu borcu bırakıyoruz. Bunun adı; ekolojik borçtur.

Ve kanaatimce geleceğin hukuk düzeninde mali disiplin kadar ekolojik disiplin de konuşulacaktır.

BAZI DOĞAL VARLIKLARIN KIRMIZI ÇİZGİSİ OLMALI

Her çevresel zarar para ile telafi edilemez. Bu nedenle ekolojik anayasa anlayışının en önemli ilkelerinden biri geri döndürülemez zararların önlenmesi olmalıdır. Bazı alanlarda; “zarar veririz, sonra rehabilite ederiz” yaklaşımı yeterli değildir. Çünkü bazı ekosistemlerin yerine yenisini koyamazsınız. Bu nedenle; kritik içme suyu havzaları, stratejik yeraltı suyu rezervleri, mutlak tarım alanları, önemli sulak alanlar, kritik habitatlar, yüksek biyolojik çeşitlilik alanları yalnızca bugünkü ekonomik değerleri üzerinden değerlendirilemez.

Bunlar aynı zamanda; gelecek kuşakların yaşam rezervleridir.

GELECEK NESİLLERİN SÖZCÜSÜ KİM?

Peki bütün bunları kim koruyacak? Belki de hukuk sistemimizin üzerinde düşünmesi gereken en önemli kurumsal sorulardan biri budur. Türkiye neden bağımsız ve güçlü bir; “Gelecek Nesiller ve Doğal Sermaye Kurumu” oluşturmasın?

Bu kurum günlük siyasi tartışmaların dışında; büyük kamu yatırımlarını, kritik imar kararlarını, havza planlarını, su politikalarını, enerji ve madencilik projelerini, kıyı yatırımlarını, tarım alanlarını etkileyen kararları gelecek kuşakların hakları açısından değerlendirebilir.

Bir başka ifadeyle masada bulunmayanların temsilcisi olabilir. Çünkü bugün ÇED raporlarında yatırımcı vardır. İdare vardır. Uzman vardır. Halk vardır. Peki 2050 yılında yaşayacak çocuk? Onun temsilcisi kimdir? Bu soruyu artık sormak zorundayız.

HER BÜYÜK KARARA BİR SORU DAHA EKLEYELİM

Bir yatırım yapılacağı zaman ekonomik fizibilite hazırlanıyor. Finansman modeli hazırlanıyor. Teknik fizibilite hazırlanıyor. Çevresel değerlendirme yapılıyor. Bunların yanına bir değerlendirme daha eklenebilir: Nesiller Arası Etki Değerlendirmesi.

Ve tek bir temel soru sorulabilir: Bu karar gelecek kuşakların yaşam kaynaklarını ve seçeneklerini azaltıyor mu?

Eğer cevap evetse; karar yeniden düşünülmelidir. Çünkü sürdürülebilirliğin en yalın tanımı belki de budur: Bizden sonra yaşayacak insanların seçeneklerini azaltmadan yaşayabilmek.

ANTALYA'DA BUGÜN VERİLEN KARARLARI 2050'NİN ÇOCUKLARI DEĞERLENDİRECEK

Bu mesele Antalya açısından çok daha somut. Bugün Antalya'da; bir tarım alanını yapılaşmaya açtığımızda, bir kıyı kararını verdiğimizde, yeraltı suyunu kullandığımızda, Toroslar'daki ekosisteme müdahale ettiğimizde, yeni turizm kapasitesi oluşturduğumuzda, kentin nüfusunu ve yapı yoğunluğunu artırdığımızda, aslında yalnızca 2026 yılının Antalya'sı hakkında karar vermiyoruz. 2050 Antalya'sı hakkında da karar veriyoruz.

Bugün doğacak bir çocuk 2050 yılında yalnızca 24 yaşında olacak. O genç bize şunu sorabilir: “Su kaynaklarının azalacağını biliyordunuz. İklimin değişeceğini biliyordunuz. Yangın riskinin artacağını biliyordunuz. Kıyıların sınırlı olduğunu biliyordunuz. Tarım alanlarının stratejik olduğunu biliyordunuz. Bütün bunları bildiğiniz halde neden önlem almadınız?”

O gün vereceğimiz cevabı; bugün hazırlıyoruz.

ÇEVRE HAKKINDAN EKOLOJİK HAKKA

Belki artık kavramlarımızı da geliştirmemiz gerekiyor. “Çevre hakkı” önemlidir. Ama insanı merkezde tutar. Çevre sanki insanın etrafındaki bir unsurmuş gibi algılanabilir. Oysa insan ekosistemin dışında değildir. Onun içindedir. Bu nedenle geleceğin hukukunda daha kapsamlı bir kavramı tartışabiliriz: Ekolojik hak.

Ekolojik hak; temiz hava hakkıdır. Temiz su hakkıdır. Sağlıklı toprak hakkıdır. Gıda güvenliği hakkıdır. Yaşanabilir iklim hakkıdır. Biyolojik çeşitliliğin korunması hakkıdır.

Ve bütün bunların; gelecek kuşaklara aktarılması hakkıdır.

EKONOMİK KALKINMA İLE EKOLOJİK HAKKI KARŞI KARŞIYA KOYMAYALIM

Burada yine önemli bir çizgiyi çekmek gerekiyor.

Ekolojik anayasa; yatırım karşıtlığı değildir. Sanayi karşıtlığı değildir. Madencilik karşıtlığı değildir. Turizm karşıtlığı değildir. Kentleşme karşıtlığı değildir. İnsanın doğaya dokunmaması gerektiğini savunan bir düşünce hiç değildir. Böyle bir anlayış gerçekçi de değildir.

İnsan üretecek. Şehirler gelişecek. Sanayi büyüyecek. Enerji üretilecek. Maden kullanılacak. Turizm yapılacak. Ama bütün bunların üzerinde bir anayasal prensip bulunmalıdır:

Bugünkü kalkınma, gelecek kuşakların kalkınma imkanlarını yok edemez.

İşte denge budur.

Ekolojik anayasa kalkınmayı durdurmaz. Kalkınmanın zaman ufkunu uzatır.

DEVLET SADECE BUGÜNKÜ VATANDAŞINA KARŞI SORUMLU DEĞİLDİR

Burada ekolojik devlet fikrinin anayasal karşılığına ulaşıyoruz. Devletin sorumluluğu yalnızca bugün yaşayan vatandaşların taleplerini karşılamak değildir. Devlet aynı zamanda ülkenin devamlılığını koruyan kurumdur.

Öyleyse; suyun devamlılığını, toprağın devamlılığını, ormanların devamlılığını, gıda üretiminin devamlılığını, ekosistemlerin devamlılığını korumak da devletin devamlılık görevinin bir parçasıdır. Çünkü devlet kuşaklardan daha uzun yaşar.

Hükümetler değişir. Belediye başkanları değişir. Parlamentolar değişir. Nesiller değişir. Ama devlet devam eder.

İşte tam da bu nedenle; gelecek kuşakların hakkını koruyabilecek en güçlü kurum devlettir.

YENİ BİR ANAYASAL CÜMLEYE İHTİYACIMIZ VAR

Belki bir gün Türkiye Anayasası'nda buna benzer bir hükmü tartışacağız:

“Devlet; doğal varlıkları ve ekosistemleri, bugünkü ve gelecek nesillerin ortak yaşam hakkı ve milli doğal sermayenin unsurları olarak korur; doğal kaynakların kullanımında ekolojik sınırları, nesiller arası adaleti ve sürdürülebilirliği gözetir.”

Bu yalnızca hukuki bir cümle değildir. Bir medeniyet tercihidir. Çünkü o cümleyle şunu söylemiş oluruz: Bu ülke yalnızca bize ait değildir. Bizden sonrakilere de aittir.

VATANIN TAPUSU BİZDE, MÜLKİYETİ GELECEĞİNDİR

Belki bütün meseleyi tek bir düşüncede toplayabiliriz. Biz bu ülkeyi atalarımızdan aldık. Ama onu tüketme hakkını almadık.

Toprağı kullanabiliriz. Ama yok etme hakkımız yoktur. Suyu kullanabiliriz. Ama gelecek kuşakların suyunu tüketme hakkımız yoktur. Ormandan yararlanabiliriz. Ama ekosistemi ortadan kaldırma hakkımız yoktur. Denizden ekonomik değer üretebiliriz. Ama onu gelecek nesillere cansız bırakma hakkımız yoktur. Çünkü mülkiyet hakkının ötesinde daha büyük bir sorumluluk vardır: Emanet hakkı.

Ekolojik güvenlik bize neyi korumamız gerektiğini anlattı.

Ekolojik medeniyet nasıl yaşamamız gerektiğini...

Ekolojik devlet bunu nasıl yönetmemiz gerektiğini...

Ekolojik anayasa ise bütün bunların üzerinde şu temel soruyu soruyor:

Bütün bunları kimin adına yapıyoruz? Cevap yalnızca; “Bugünkü vatandaş için” olmamalıdır.  Henüz doğmamış vatandaş için de. Çünkü bir millet yalnızca bugün yaşayan insanların toplamı değildir. Geçmişi vardır. Bugünü vardır ve geleceği vardır.

Gerçek devlet aklı bu üç zamanı aynı anda görebilmektir. Gerçek adalet yalnızca yaşayanlar arasında adil olmak değildir. Henüz doğmamış olanlara karşı da adil olabilmektir. Ve gerçek medeniyet; çocuklarımıza ne kadar servet bıraktığımızla değil, onlara nasıl bir ülke bıraktığımızla ölçülecektir.

Bizden sonraki kuşakların bizden isteyeceği şey kusursuz bir dünya olmayacaktır. Ama bizden şunu istemeye hakları vardır:

İçebilecekleri su... Üretebilecekleri toprak... Soluyabilecekleri hava... Yaşayabilecekleri kentler... Yüzebilecekleri denizler... Ve kendi çocuklarına bırakabilecekleri bir vatan.

Çünkü vatanı sevmek yalnızca onu bugün korumak değildir. Vatanı sevmek, onu geleceğe bırakabilmektir.