DİL POLİTİKALARI (KARAHANLI DÖNEMİ)

Türk tarihinin en keskin virajları, genellikle savaş meydanlarında kazanılan zaferlerle anılır. Ancak 9. yüzyılın ortalarında Türkistan bozkırlarında filizlenen Karahanlı Devleti, Türklerin kaderini kılıçla değil, dil ile mühürleyen sessiz bir inkılabın mimarı oldu. Bugün bizler Türkçe konuşuyor, bu dille rüya görüyor ve bu dille bir gelecek tasavvur edebiliyorsak; bunu Karahanlıların o dönemdeki öngörülü ve tavizsiz dil politikalarına borçluyuz.

İslamiyet’in kabulüyle birlikte Türkler, kendilerini muazzam bir medeniyet havzasının ortasında buldular. Dönemin bilim dili Arapça, sanat dili ise Farsçaydı. Pek çok kadim kültürün bu devasa potada eriyip kimliğini kaybettiği bir dönemde Karahanlılar, tarihin gidişatını değiştiren bir irade ortaya koydular.

Karahanlı sarayları, yeni dini ve medeni değerleri ithal ederken, bu değerleri ifade edecek kelimeleri de beraberinde getiren Arapça ve Farsçaya karşı kapıları kapatmadı; ancak anahtarı her zaman Türkçe tuttu. Arapça ve Farsçadan alınan kavramlar Türkçenin içine birer misafir gibi alındı ama Türkçenin eklemeli yapısı bu kavramları kendi ses uyumu ve zihin yapısıyla yeniden yoğurdu.

Karahanlı dil politikasının iki ana sütunu Kutadgu Bilig ve Divânu Lugāti’t-Türk’tür.

Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig ile devleti yönetecek olan kut kavramını İslam’ın adalet anlayışıyla harmanlarken, bunu Hakaniye Türkçesiyle yaparak bir nevi dil manifestosu ilan etti. Bu eser, Türkçenin sadece bir bozkır dili değil, en derin felsefi ve siyasi tartışmaları yürütebilecek bir akıl dili olduğunu kanıtladı.

Öte yandan Kaşgarlı Mahmud, o devasa eseriyle Türkçenin Arapçadan geri kalmadığını, aksine at başı yürüdüğünü bizzat İslam dünyasının kalbinde, Bağdat’ta haykırdı. Kaşgarlı’nın haritası, Türkçenin konuşulduğu her karış toprağı medeniyetin merkezi olarak işaretleyerek, askeri üstünlüğü kültürel bir özgüvenle tescilledi. Bu dönemde yaşanan alfabe dönüşümü de basit bir teknik değişimden ibaret değildi. Uygur alfabesinden Arap alfabesine geçilirken, Türkçenin ses yapısı korunarak bu yeni sisteme uyarlanması, dilin edilgen değil dönüştürücü gücünü ortaya koydu. Türkçe eğer o dönemde bir yazı ve bilim dili haline getirilmeseydi, ne Selçuklu’nun ne de Osmanlı’nın dilsel sürekliliğinden bahsetmek mümkün olurdu.

Karahanlı mirası, sadece kütüphanelerdeki yazmalarda yaşamıyor. Onların bin yıl önce kurduğu dil köprüsü, bugün Balkanlardan Altaylara kadar uzanan koca bir coğrafyanın hafızasını ayakta tutuyor. Karahanlı dönemi, bir milletin inancını değiştirirken kimliğini nasıl koruyabileceğinin tarihteki en başarılı örneğidir.