DİL POLİTİKALARI BAĞLAMINDA MUHAKEMET'ÜL-LUGATEYN VE DİL ŞUURUMUZ

Herat'ta 1499 yılında kaleme alınan Muhâkemetü'l-Lugateyn, yazıldığı günden bu yana Türk dünyasının dil politikalarına ve kimlik inşasına yön vermeye devam etmektedir. Ali Şîr Nevâî'nin bu ölümsüz eseri, yalnızca iki dilin karşılaştırmalı çözümlemesinden ibaret değildir; aynı zamanda Türk milletinin kültürel bağımsızlık beyannamesi niteliğini taşımaktadır. Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânü Lugāti't-Türk'ünden sonra dil tarihimizin en büyük ikinci dönüm noktası olarak kabul edilen bu eser, bugün hâlâ canlılığını ve rehberlik işlevini korumaktadır.

Dönemin entelektüel dünyasının hâkim dili Farsça idi; bu tarihsel dönemde, hayatı boyunca hem Türkçe hem de Farsça şiirler yazarak Zül-lisâneyn (iki dil sahibi) unvanını kazanan Ali Şîr Nevâî sahneye çıktı. Nevâî'nin Türkçeyi savunması, kuru bir milliyetçilik söyleminden uzaktır. Hayatının son demlerinde kaleme aldığı bu başyapıtta Nevâî: Farsçanın edebi üstünlük iddialarına karşı döneminin aydınlarını kendi silahıyla vurmuş, her iki dile de üst düzeyde hâkim olmanın sağladığı yetkinlikle teknik bir dilbilim çözümlemesi gerçekleştirmiştir. Bu analitik tutumun en çarpıcı yansıması, fiil zenginliğine ilişkin bölümde kendini göstermektedir. Farsça'da tam karşılığı bulunmayan, durumları ve eylemleri çok boyutlu biçimde tasvir eden yüz Türkçe fiili beyitlerle örnekleyen Nevâî, Türkçenin eylem dünyasındaki ezici üstünlüğünü somut verilerle ortaya koymuştur.

Akrabalık bağlarından mutfak kültürüne, av terminolojisinden giyim kuşama kadar hayatın her safhasını kuşatan söz varlığı; Türkçenin yalnızca bir iletişim aracı olmadığını, deha ürünü dinamik bir düşünce sistemi olduğunu kanıtlamaktadır. Zengin yapım ekleri ve esnek ünlü uyumu sayesinde sınırsız sözcük üretebilen Türkçe, Nevâî'nin ifadesiyle başka dillere muhtaç olmayacak kadar güçlü bir yapıya sahiptir.

Muhâkemetü'l-Lugateyn'in tarihsel etkisi, yazıldığı Timurlu döneminin sınırlarını çok geride bırakarak modern Türk dil politikalarının temel felsefesini biçimlendirmiştir. Bu mirası en somut biçimde sahiplenen topluluklar, Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetleri olmuştur. Özbekistan, Kazakistan,
Kırgızistan ve Türkmenistan'ın kimlik inşası süreçlerinde Ali Şîr Nevâî, ulusal bir simge statüsüne yükselmiştir. Bu devletlerin akademik müfredatlarında, kültür politikalarında ve resmi söylemlerinde Nevâî'ye ve Muhâkemetü'l-Lugateyn'e yapılan atıflar, eserin tarihi misyonunu açıkça ortaya koymaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında yürütülen ortak alfabe standardizasyonu ve dil birliği çalışmaları, Nevâî'nin asırlar önce attığı bu sağlam temelden güç almaktadır. Söz konusu girişimler, salt dilbilimsel bir proje olmanın ötesinde; ortak tarihin, ortak belleğin ve ortak geleceğin inşası anlamına gelmektedir.

Bu bağlamda Muhâkemetü'l-Lugateyn, siyasi bir vizyon belgesi olarak da okunabilir. Türkçe'nin uluslararası arenada ne denli güçlü bir dil olduğunu kanıtlamayı amaçlayan çağdaş dil politikaları, bu tarihsel mirası yeniden keşfetmektedir. Türk dünyasının bugün ve gelecekte bir dünya dili olarak var olma mücadelesindeki en güçlü dayanağı, işte bu derin dil şuurunda yatmaktadır.