20 Kasım 2026
  • Antalya17°C

BİR KENT NASIL NEFES ALIR / 3.. YAZI

CEM ARÜV

20 Kasım 2026 Cuma 11:52

Antalya’da yeni bir mahalle kurulacağını düşünelim. Kaç kişinin yaşayacağı, ne kadar yapı yapılacağı ve hangi alanların kamusal kullanıma ayrılacağı belirleniyor. Benim önerim, karar verilmeden önce kamuoyuna bir hesap daha sunulması. Bu gelişme kente ne kadar ilave emisyon ve su talebi getirecek? Arazideki hangi ağaçlar korunacak? Okula, durağa ve parka giden insanlar yazın nerede gölge bulacak? Yeni yeşil alanı kim, hangi suyla ve hangi bakım bütçesiyle yaşatacak? Bu soruların birlikte ele alındığı çalışmaya İmar Planı İklim Bütçesi diyebiliriz.

İşe Antalya’da plan kararları henüz kesinleşmemiş bir gelişme alanında başlayabiliriz. Önce arazinin bugünkü durumunu kayda alalım. Olgun ağaçlar nerede, su yağdığında hangi yönde akıyor, yaya bağlantıları nereden kurulabilir? Ardından aynı nüfusu ve benzer kamusal hizmetleri karşılayan iki plan seçeneğini inceleyelim. İlk seçenek mevcut planlama önerisini göstersin. İkincisinde binaların, yolların ve açık alanların yeri, mevcut ağaçlar, yaz gölgesi, toplu ulaşım bağlantıları ve su ihtiyacı birlikte gözetilerek yeniden düzenlensin. İki seçeneği ortak varsayımlarla değerlendirelim. Böylece aradaki farkın nüfustan mı, yoksa verdiğimiz plan kararından mı kaynaklandığını görebiliriz.

Karbon hesabında zaman boyutunu açık tutmak gerekir. Bir mahallenin yapımı sırasında kullanılan malzemelerden ve arazinin dönüşümünden doğan emisyonların önemli bir bölümü başlangıçta ortaya çıkar. Binaların enerji kullanımı, ulaşım ve atıklar ise mahalle yaşamaya başladıktan sonra her yıl bir yük oluşturur. Mevcut ağaçların kaybı ve yeni ağaçların zamanla tutacağı karbon da ayrı gösterilmelidir. Bugün gerçekleşen bir ağaç kaybı ile fidanların yıllar sonra sağlayabileceği katkıyı aynı yılın hanesine yazarsak yanlış bir karar verebiliriz. Vatandaşın önüne çıkacak tabloda, her sonucun hangi döneme ait olduğu görülmeli.

Bu hesap bir mahalleyi sırf ağaç sayısını yükseltmek için geniş bir alana yaymanın sonuçlarını da gösterebilir. Binalar ve hizmetler birbirinden uzaklaştığında yürüme mesafeleri uzayabilir, araç kullanımı artabilir. Başka bir seçenekte aynı nüfus, toplu taşımaya ve gündelik hizmetlere daha yakın yerleşirken değerli ağaç grupları korunabilir. İklim bütçesi bu kararların birlikte görülmesini sağlar. Yapılaşma, ulaşım, enerji ve malzeme seçimleriyle emisyonları azaltırız. Yeşil altyapının karbon tutumunu ayrıca hesaplar, yaz gölgesi ve yağmur suyu yönetimi için ayrı hedefler koyarız.

Pilot çalışmanın kamuya açık kısmını sade tutabiliriz. İlk haritada mevcut ağaçlar ve korunması önerilenler gösterilir. İkinci haritada okul, durak ve park gibi gündelik varış noktaları ile buralara giden yaya yollarının yaz gölgesi görülür. Kısa bir tabloda da yeşil alan büyüklüğü, sulama suyu ihtiyacı, tahmini emisyon ve karbon tutumu iki seçenek için yan yana verilir. Bütün bunlar karar verildikten sonra bir tanıtım dosyasında yer almak yerine, plan görüşülürken açıklanırsa vatandaşın fikri gerçekten sonuca etki edebilir. Okul velisinin işaret ettiği gölgesiz geçiş, bir peyzaj çizgisini veya yaya bağlantısını değiştirebilir.

İlk uygulamada Antalya için hazır bir sayı ilan etmeyi doğru bulmam. Kişi başına kaç metrekare ilave yeşil alan gerekeceği, yerleşimin niteliğine, mevcut bitki örtüsüne, sıcaklık yüküne ve su koşullarına bağlıdır. Nüfus, ihtiyacı ölçeklendirmek için başlangıç verisidir. Hedefler, farklı plan seçeneklerinin sahada ne sağlayabileceği görülerek belirlenmelidir.

Mahalle genelindeki gölge hedefi ile okul yolunun gölge ihtiyacı ayrıca değerlendirilebilir. Kamusal parkın performansı da parsel içindeki peyzajdan ayrı izlenir. Pilot çalışma, hangi ölçütün Antalya’da güvenilir biçimde hesaplanabildiğini ve hangisinin plan kararını değiştirdiğini ortaya koyar.

İlk aşamada bu yöntemi bir planlama rehberi olarak uygulayabiliriz. Belediyeler plan verilerini ve arazi bilgilerini sağlar. Üniversiteler ve meslek odaları hesabın yöntemini, tür ve büyüme varsayımlarını, su ihtiyacını ve gölge değerlendirmesini inceleyebilir. Mahalle sakinleri, gündelik kullanıma ilişkin bilgileri ortaya koyar. Sonuçların tamamı yayımlandığında hangi ölçütlerin rehberde kalacağı, hangilerinin plan kararına veya parsel koşuluna dönüşebileceği tartışılır. Böylece bağlayıcı bir düzenleme gündeme geldiğinde, dayanağını herkesin inceleyebildiği bir saha deneyiminden alır.

Ruhsat aşamasına geçildiğinde görevleri açıkça ayırmak gerekir. Kamusal park, yol ağacı ve mahalle içindeki yaya bağlantıları ilgili kamusal idarenin sorumluluğunda olmalıdır. Yapı sahibinin yerine getireceği koşullar ise kendi parselinde denetlenebilecek biçimde tanımlanır. Korunacak ağacın yeri, inşaat sırasında köklerinin nasıl korunacağı, yeni dikim için ayrılan toprak ve sulama düzeni projede gösterilebilir. Ölçütler sınandıktan ve açık bir hukuki dayanak oluşturulduktan sonra, bunların bir bölümü ruhsat dosyasında aranabilir. Yapı kullanma izni aşamasında projenin sahada uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilebilir.

Sonraki yıllar için de sorumluluğu baştan düşünmeliyiz. Bir ağacın dikildiğini görmek kolaydır. O ağacın birkaç yaz sonra hâlâ yaşadığını ve öngörülen gölgeyi sağlayacak biçimde büyüdüğünü görmek düzenli izleme gerektirir. Hangi alanın bakımını kimin üstleneceği, kuruyan ağacın nasıl yenileneceği ve sonuçların kim tarafından kayda alınacağı daha proje aşamasında belli olmalıdır. Belediyenin kendi kamusal alanları için de aynı açıklık geçerlidir. Vatandaş yıllar sonra planla sahayı karşılaştırabilmelidir.

COP31 öncesinde Antalya’dan çağrım şu. Bir yeni gelişme alanı seçelim. Aynı nüfusu barındıran iki planı iklim, su, gölge ve mevcut ağaçların korunması bakımından karşılaştıralım. Sonuçları plan kararı verilmeden açıklayalım. Ardından ilk sonuçları mahalle sakinleriyle, belediyelerle ve meslek insanlarıyla tartışalım. Zirve sonrasında bu çalışmanın karşılığını bir soruyla ölçebiliriz. Yaptığımız iklim hesabı Antalya’da hangi plan kararını değiştirdi ve mahallede yaşayan biri bu farkı nerede görecek?

Bu yazı toplam 338 defa okunmuştur.
Yorumlar