BETONDAN MEDENİYET OLMAZ: EKOLOJİK MEDENİYETİ KURMAK

Bir ülkenin gelişmişliğini neyle ölçüyoruz?

Milli geliriyle mi? Otoyollarının uzunluğuyla mı? Havaalanlarıyla mı? Gökdelenleriyle, fabrikalarıyla, enerji üretimiyle, ihracatıyla mı?

Elbette bunların tamamı önemlidir. Ama başka sorular sormanın zamanı gelmedi mi?

O ülkede insanlar temiz suya ulaşabiliyor mu? Çocuklar temiz hava soluyabiliyor mu? Toprak hâlâ ürün verebiliyor mu? Nehirler canlı mı? Denizlerde hayat devam ediyor mu? Kentlerde insanlar ağaç gölgesinde yürüyebiliyor mu? Bir ülke büyürken doğal varlıklarını da büyütebiliyor mu, yoksa ekonomik büyümesini doğasını tüketerek mi finanse ediyor?

İşte bu sorular bizi yeni bir kavramla karşı karşıya bırakıyor: Ekolojik medeniyet.

Ekolojik medeniyet, birkaç park yapmak, ağaç dikmek, atıkları ayrıştırmak veya şehirlerin bazı bölgelerini yeşillendirmek değildir. Bunlar önemlidir ama yeterli değildir. Ekolojik medeniyet çok daha büyük bir düşünsel dönüşümü ifade eder. İnsan ile doğa arasındaki ilişkiyi yeniden tarif etmektir.

MEDENİYET NEDİR?

Belki önce bu soruyu yeniden sormalıyız. Medeniyet yalnızca daha fazla üretmek değildir. Daha fazla tüketmek de değildir. Daha yüksek binalar yapmak hiç değildir.

Medeniyet; insanın sahip olduğu bilgi ve teknolojiyi, yaşamı daha nitelikli ve sürdürülebilir hale getirebilme becerisidir.

Eğer teknolojimiz gelişirken nehirlerimiz kirleniyorsa; ekonomimiz büyürken tarım topraklarımız küçülüyorsa; kentlerimiz büyürken ormanlarımız yok oluyorsa; turizm gelişirken kıyılarımız betonlaşıyorsa; sanayimiz büyürken su kaynaklarımız tükeniyorsa; ortada büyüme vardır ama bunun adına medeniyet demek giderek zorlaşır. Çünkü gerçek medeniyet yalnızca bugünü zenginleştirme becerisi değildir. Yarını yoksullaştırmadan bugünü geliştirebilme becerisidir.

BİZ DOĞANIN SAHİBİ DEĞİLİZ

Sanayi devrimiyle birlikte insanlık çok büyük bir yanılgıya düştü. Doğayı sınırsız bir hammadde deposu zannettik. Orman ağaca dönüştü. Nehir su kaynağına dönüştü. Toprak arsaya dönüştü. Dağ madene dönüştü. Deniz alıcı ortama dönüştü. Canlılar ekonomik değere dönüştü. Ve sonunda doğaya şu gözle bakmaya başladık: “Buradan ne kadar ekonomik değer çıkarabiliriz?”

Oysa sorulması gereken başka bir soru vardı: “Bu ekosistemin taşıma kapasitesini bozmadan ne kadarını kullanabiliriz?” İşte ekolojik medeniyetin başlangıç noktası tam olarak burasıdır. Doğayı kullanmamak değildir. Doğanın kendisini yeniden üretebilme kapasitesinden daha hızlı tüketmemektir.

DOĞANIN DA BİR BÜTÇESİ VAR

Devletlerin bütçesi vardır. Şirketlerin bilançosu vardır. Ailelerin gelir-gider hesabı vardır.

Peki doğanın? Aslında onun da vardır.

Bir havzaya yılda ne kadar su giriyorsa, sürdürülebilir biçimde kullanabileceğiniz suyun bir sınırı vardır. Bir toprağın organik maddesini sürekli azaltırsanız, bir gün üretim kapasitesini kaybedersiniz. Bir balık stokundan üreme kapasitesinin üzerinde avlanırsanız, bir gün o stok çöker. Bir kıyının taşıma kapasitesinin üzerinde yapılaşır, nüfus ve turizm baskısı oluşturursanız, sonunda o kıyıyı değerli yapan ekosistemi ortadan kaldırırsınız.

Doğa muhasebe tutmaz sanıyoruz. Tutar.

Üstelik bizim muhasebemizden çok daha acımasızdır. Borcu yıllarca erteleyebilirsiniz. Ama sonunda tahsil eder. Kuraklıkla... Selle... Erozyonla... Orman yangınlarıyla... Su kıtlığıyla... Deniz kirliliğiyle... Gıda fiyatlarıyla... Ve bozulan yaşam kalitesiyle.

BİR AĞAÇ İLE BİR BİNAYI AYNI CETVELLE ÖLÇEMEYİZ

Bugünkü ekonomik sistemimizin önemli eksikliklerinden biri de budur. Bir araziye bina yaptığınızda ortaya çıkan ekonomik değer hesaplanıyor. Ama o arazide yok ettiğiniz ekosistem hizmetlerinin değeri çoğu zaman aynı hassasiyetle hesaplanmıyor.

Bir ağacı kestiğinizde odunun ekonomik değeri var. Peki ağacın tuttuğu karbonun? Ürettiği gölgenin? Toprağı korumasının? Suyu tutmasının? Biyolojik çeşitliliğe sağladığı habitatın? Kentin sıcaklığını azaltmasının? Bunların değeri yok mu? Elbette var. Ekolojik medeniyet tam da bu nedenle ekonomiye karşı değildir. Tam tersine; ekonominin eksik bıraktığı hesabı tamamlamaya çalışır.

ÇÖP DİYE BİR ŞEY OLMAMALI

Doğaya bakın. Doğada atık yoktur. Bir canlının atığı diğerinin hammaddesidir. Ağaçtan düşen yaprak toprağa karışır. Organik madde olur. Toprak yeniden ağacı besler. Döngü tamamlanır. İnsan ise doğrusal bir ekonomi kurdu: Çıkar – üret – tüket – at.  Milyarlarca ton doğal kaynağı çıkarıyoruz. Üretiyoruz. Tüketiyoruz. Sonra da atıyoruz. Ekolojik medeniyetin ekonomisi ise farklı olmak zorundadır: Azalt – yeniden kullan – onar – geri kazan – dönüştür – yeniden üretime sok.

Atıksu bile atık değildir. Doğru arıtılırsa yeniden sudur. Organik atık doğru yönetilirse komposttur. Bir sanayinin yan ürünü başka bir sanayinin hammaddesi olabilir. Bir binanın çatısı enerji üretebilir. Yağmur suyu yeniden kullanılabilir. Bir otel tükettiği suyun önemli bölümünü geri kazanabilir. Bir sanayi bölgesi atıklarını, suyunu ve enerjisini ortak yönetebilir.  İşte döngüsel ekonomi yalnızca çevre politikası değildir. Ekolojik medeniyetin ekonomik modelidir.

SUYU BİR KEZ KULLANIP ATAN MEDENİYET SÜRDÜRÜLEMEZ

Özellikle su konusunda düşünce biçimimizi tamamen değiştirmeliyiz. Bugünkü sistem çoğu yerde basit: Suyu bul. Çek. Kullan. Kirlet. Arıt. Deşarj et. Sonra yeni su kaynağı ara.

Yüzyılımızın su yönetimi böyle olamaz. Yeni anlayış şöyle olmalıdır: Suyu koru. Verimli kullan. Kirletme. Arıt. Geri kazan. Tekrar kullan. Yağmur suyunu kullan. Gri suyu değerlendir. Arıtılmış atıksuyu tarımda, sanayide, peyzajda yeniden kullan. Uygun bölgelerde alternatif su kaynaklarını sisteme dahil et. Şehir şebekelerindeki kayıpları azalt. Tarımda su verimliliğini artır. Çünkü geleceğin medeni kentleri en fazla su tüketen kentler değil; aynı refahı en az suyla sağlayabilen kentler olacaktır.

KENTLER BETON YIĞINI DEĞİLDİR

Ekolojik medeniyetin en büyük sınav alanlarından biri kentlerdir. Bir kentin gelişmişliğini yalnızca yolları ve binaları üzerinden ölçemeyiz. Bir kent; insanıyla, suyuyla, toprağıyla, ağacıyla, deresiyle, havasıyla, kıyısıyla, tarım alanıyla, doğal yaşamıyla bir bütündür.

Şehrin içindeki dere yalnızca tahliye kanalı değildir. Orman yalnızca yapılaşmamış alan değildir. Kıyı yalnızca turizm arsası değildir. Tarım alanı yalnızca gelecekte imara açılabilecek arazi değildir. Bunların tamamı kentin yaşamsal altyapısıdır.

Biz yıllardır gri altyapıya yatırım yaptık. Yollar yaptık. Köprüler yaptık. Kanallar yaptık. Binalar yaptık. Şimdi bunların yanına yeşil ve mavi altyapıyı koymanın zamanı gelmiştir. Çünkü geleceğin kentini yalnızca beton değil; su, toprak, ağaç ve ekosistem de taşıyacaktır.

ANTALYA EKOLOJİK MEDENİYETİN ÖNCÜ KENTİ OLABİLİR

Antalya bu düşüncenin uygulanabileceği dünyadaki özel coğrafyalardan biridir. Toroslar... Ormanlar... Akarsular... Yeraltı suları... Tarım ovaları... Akdeniz... Kıyı ekosistemleri... Biyolojik çeşitlilik... Ve bütün bunların üzerinde yükselen tarım, turizm ve kent ekonomisi. Bu olağanüstü doğal sermaye Antalya'nın yalnızca korunması gereken mirası değildir. Aynı zamanda ekonomik gücüdür.

Antalya isterse önümüzdeki yıllarda bambaşka bir kalkınma modeli geliştirebilir. Suyunu geri kazanan oteller... Enerjisini üreten binalar... Suyunu ve atığını ortak yöneten organize sanayi bölgeleri...Arıtılmış suyu yeniden kullanan kentler... Su verimli tarım... Döngüsel üretim yapan sanayi... Atığını kaynağa dönüştüren işletmeler... Doğal alanlarını birbirine bağlayan ekolojik koridorlar... Denizini ve kıyılarını ekonomik sermayesi kadar önemli gören bir turizm modeli... Antalya böyle bir dönüşümü başarabilirse yalnızca Türkiye'nin turizm başkenti olmaz. Akdeniz'in ekolojik medeniyet kentlerinden biri olabilir.

AMA EKOLOJİK MEDENİYET, KALKINMAMAK DEMEK DEĞİLDİR

Burada çok önemli bir çizgiyi çekmek gerekiyor. Ekolojik medeniyet; “hiçbir şey yapmayalım” anlayışı değildir. Her yatırıma karşı çıkmak değildir. Şehirleri müzeye çevirmek değildir. Teknolojiden vazgeçmek değildir. Sanayiyi durdurmak değildir. Tam tersine; daha fazla bilim, daha iyi mühendislik, daha akıllı şehircilik ve daha ileri teknoloji gerektirir. Bir tarafta doğayı sınırsızca tüketen kalkınmacılık; diğer tarafta hiçbir değişime izin vermeyen aşırı korumacılık...İkisi arasında sıkışmak zorunda değiliz.

Üçüncü bir yol mümkündür: Üreten, gelişen, zenginleşen ama doğal sermayesini tüketmeyen bir toplum. Ekolojik medeniyetin özü budur.

GAYRİSAFİ MİLLÎ HASILA YETMEZ

Belki de en büyük zihinsel dönüşümü burada gerçekleştirmeliyiz. Bir ülke bir yıl içinde daha fazla üretmiş olabilir. Ama aynı yıl; yeraltı suyunu azaltmışsa, tarım toprağını kaybetmişse, ormanlarını küçültmüşse, denizlerini kirletmişse, biyolojik çeşitliliğini azaltmışsa, gerçekten zenginleşmiş midir?

Yoksa görünmeyen sermayesini satarak mı büyümüştür?

Bir şirket makinelerini satıp elde ettiği parayı gelir olarak gösterse buna başarılı işletmecilik demeyiz. Peki ülkeler doğal sermayelerini tüketerek büyüdüğünde neden aynı soruyu sormuyoruz? Bu nedenle gelecekte ülkelerin yalnızca ekonomik büyümelerini değil; doğal sermayelerindeki değişimi de ölçmek zorundayız. Gerçek kalkınma; ekonomik sermayeyi büyütürken doğal sermayeyi koruyabilmektir.

ÇOCUKLARIMIZA NE BIRAKACAĞIZ?

Medeniyet dediğimiz şey aslında nesiller arasında yapılan büyük bir sözleşmedir. Biz bu ülkeyi yalnızca geçmiş kuşaklardan miras almadık. Gelecek kuşaklardan da ödünç aldık. Çocuklarımıza yollar bırakacağız. Binalar bırakacağız. Fabrikalar bırakacağız. Teknoloji bırakacağız.

Peki; su bırakacak mıyız? Tarım toprağı bırakacak mıyız? Orman bırakacak mıyız? Temiz deniz bırakacak mıyız? Yaşanabilir kentler bırakacak mıyız? Asıl medeniyet ölçüsü budur. Çünkü çocuklarımız bizden devraldıkları binaların sayısını değil; içinde yaşayabilecekleri ülkenin niteliğini sorgulayacaklar.

YENİ BİR MEDENİYET CÜMLESİ KURMAK ZORUNDAYIZ

Geçtiğimiz yüzyılın büyük sorusu şuydu: “Daha fazla nasıl üretiriz?”

Sonra soru değişti: “Daha fazla nasıl tüketiriz?”

Yüzyılın asıl sorusu ise başka olacaktır: “Gezegenin sınırlarını aşmadan nasıl daha iyi yaşarız?”

Ekolojik medeniyet bu soruya verilen cevaptır. İnsan doğanın karşısında değildir.İnsan doğanın içindedir. Ekonomi ekolojinin dışında değildir. Ekonominin hammaddesi de yaşam alanı da ekolojidir. Şehir doğadan bağımsız değildir. Şehir de bir ekosistemdir. Kalkınma doğayı tüketmek değildir. Kalkınma, doğal sermayeyi gelecek nesillere aktarırken refah üretebilme sanatıdır.

Ve belki artık medeniyeti tarif eden en güçlü cümleyi değiştirmemiz gerekiyor: Bir toplumun ne kadar tüketebildiği değil, ne kadarını gelecek kuşaklara bırakabildiği onun medeniyet seviyesini gösterir. Çünkü medeniyet doğaya hükmetmek değildir. Medeniyet, doğayla birlikte yaşayabilecek kadar gelişebilmektir.