ATATÜRK'ÜN İZİNDE OTELLER: 11

Atatürk’ün İzinde Oteller 11: İzmir Naim Palas — Zaferden Yeni Bir Hayata

Havza’da bir otel odasında Millî Mücadele’yi örgütleyen Mustafa Kemal Paşa’nın yolu, üç yılı aşkın bir zaman sonra kurtarılmış İzmir’e ulaştı. Arada Amasya, Erzurum ve Sivas vardı; Büyük Millet Meclisi’nin açılışı, cephelerde verilen mücadele ve ağır kayıplar yaşanmıştı. Eylül 1922’de kazanılan zafer, uzun savaş yıllarının ardından yeni bir başlangıcın kapısını açtı. Artık bağımsızlığı kazanılmış ülkenin geleceğini kurmak, savaşın yorgunluğunu taşıyan topluma barış içinde yaşayacağı bir düzen hazırlamak gerekiyordu.

İzmir, bu başlangıcın umutları kadar yaralarını da taşıyordu. İşgal sona ermişti; ancak büyük yangın kentin dokusunda ve hayatında derin izler bırakmıştı. Kurtuluşun sevinciyle yeniden ayağa kalkma zorunluluğu yan yanaydı. Cumhuriyet henüz ilan edilmemişti. Buna karşılık nasıl bir ülke kurulacağı, insanların nasıl üreteceği, nasıl yaşayacağı ve toplumsal hayata nasıl katılacağı soruları artık geleceğin gündemini oluşturuyordu.

Bu yeni hayatın Mustafa Kemal için kişisel bir yanı da vardı. Yıllarını cephelerde ve memleketin geleceği uğruna verilen mücadelede geçiren bir insanın, kendi mutluluğuna ve bir yuva kurma düşüncesine yer açması… İzmir, onun hayat hikâyesinde bu umudun da şehri oldu. Latife Hanım’la yollarının burada kesişmesi ve 29 Ocak 1923’te Göztepe’deki Uşakizade Köşkü’nde evlenmeleri, kente duyduğu bağa özel bir anlam kattı.

Latife Hanım, eğitimi, yabancı dil bilgisi ve kültürel birikimiyle bu hikâyede kendi kişiliğiyle yer alan bir kadındı. Onu yalnızca Mustafa Kemal’in eşi olarak anmak, temsil ettiği toplumsal imkânı eksik bırakır. Birlikte katıldıkları yurt gezilerinde halkın karşısına çıkması, toplantılarda bulunması ve zaman zaman söz alması, kadınların kamusal hayattaki görünürlüğü açısından anlamlıydı. Bu görünürlüğü, kadınların erkeklerle birlikte toplum hayatına katılacağı yeni düzen arayışının erken örneklerinden biri olarak okumak mümkündür. İzmir’de başlayan hayat arkadaşlığı böylece kişisel bir mutluluk umuduyla toplumsal değişim beklentilerini aynı hikâyede buluşturuyordu.
Ancak İzmir’in Mustafa Kemal’in yaşamındaki yeri, özel hayatıyla sınırlı kalmadı. Osmanlı döneminde Doğu ile Batı arasındaki ticaretin önemli merkezlerinden biri olan İzmir, Anadolu’nun ürünlerini dünya pazarlarına taşıyan bir liman kentiydi. Levanten ticaret evleri ve farklı topluluklardan tüccarlar, bu ekonomik hayatın başlıca aktörleri arasında yer alıyordu. Ticaretin oluşturduğu uluslararası ilişkiler, kentin mimarisinden gündelik yaşamına kadar uzanan bir etki yaratmıştı. Böyle bir şehirde ekonomik bağımsızlığın tartışılması, tarihsel açıdan ayrıca anlamlıydı.

Üstelik bu coğrafyanın üretim ve alışveriş birikimi, Osmanlı döneminden çok daha eskiye uzanıyordu. Antik dünyada Smyrna adıyla bilinen İzmir’i, çevresindeki Efes ve diğer Ege kentleriyle, iç kesimlerdeki Lidya başkenti Sardes’le birlikte düşünmek gerekir. Batı Anadolu, MÖ 7. yüzyılda Lidya ve komşu İyonya çevresinde ortaya çıkan erken sikkelerle para tarihinin önemli merkezlerinden biriydi. Bununla birlikte, sikkelerin kökeni ve tarihlendirilmesi konusunda bilimsel literatürde farklı değerlendirmeler bulunduğu için bu konu kesin bir “başlangıç” ifadesiyle sunulmamalıdır. Bu geçmiş, İzmir ve çevresine kültür turizminin yanında iktisat tarihi açısından da bakabileceğimiz zengin bir çerçeve sunar.

17 Şubat–4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi, askerî zaferden sonra ekonomik bağımsızlığın nasıl sağlanacağı sorusunu ülkenin önüne koydu. Çiftçi, işçi, tüccar ve sanayici temsilcileri, savaşlardan çıkmış bir memleketin üretim ve geçim meselelerini görüşmek üzere bir araya geldi. Henüz Cumhuriyet ilan edilmeden, ülkenin ekonomik geleceği üzerine düşünülüyordu.

Kongre, kazanılan bağımsızlığın üretimle, emekle ve ekonomik güçle sürdürülmesi gerektiği düşüncesini öne çıkarıyordu. İzmir bu yönüyle kurtuluşun ulaşıldığı şehir olmanın yanında, barışın nasıl bir hayat getireceğinin tartışıldığı bir merkezdi. Cephelerde kazanılan zaferin ardından tarlada, atölyede, fabrikada ve ticaret hayatında verilecek uzun bir emek mücadelesi başlıyordu.

Bugün Birinci Kordon’da İzmir Atatürk Müzesi olarak ziyaret ettiğimiz yapı, bir dönem Naim Palas adıyla anılan ve hizmet veren bina olarak tanınır. Müzenin ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmî tanıtımlarında yapı, 19. yüzyılın son çeyreğinde, genellikle 1875–1880 yılları arasında, halı tüccarı Takfor tarafından konut olarak yaptırılmış bir bina şeklinde anlatılır. Bu tarihlendirme ve yapının ilk sahibiyle ilgili bilgiler resmî tanıtımlarda yer alsa da, ayrıntıların farklı yayınlarda değişebildiği görülmektedir; bu nedenle kesinlik derecesi kaynaklara göre değerlendirilmelidir.
Yapının 1922 sonrasında Türk ordusu tarafından karargâh veya çalışma mekânı olarak kullanıldığı, resmî müze anlatımlarında belirtilmektedir. Mustafa Kemal’in 1923 İzmir İktisat Kongresi günlerinde bu binada çalıştığı da aynı anlatı çerçevesinde aktarılır. Ancak kongrenin toplantı yeri ile Mustafa Kemal’in çalışma ve konaklama adresinin aynı yapı olmadığı özellikle vurgulanmalıdır. Kongre, günümüzde İzmir İktisat Kongresi binası olarak bilinen farklı bir mekânda toplanmış; Kordon’daki yapı ise Mustafa Kemal’in kongre günlerinde kullandığı çalışma veya konaklama yerlerinden biri olarak anılmıştır. 

Binanın otelcilik hikâyesinin kongre sonrasında başladığı aktarılır. Karargâh kullanımının ardından yapının Hazine tarafından Naim Bey’e kiralandığı ve Naim Palas adıyla konuk ağırlamaya başladığı belirtilmektedir. Bununla birlikte, kiralama tarihi, işletmenin kuruluş biçimi ve otelin faaliyet süresi konusunda erişilebilen resmî kaynaklarda ayrıntılı ve birbirini bütünüyle doğrulayan bilgiler sınırlıdır. Bu nedenle yapı, kesin bir kronoloji iddiasıyla değil, konut ve askerî kullanımın ardından otel olarak da işlev gördüğü yönündeki kaynak anlatımıyla ele alınmalıdır.

Mustafa Kemal’in yapıyla ilişkisi sonraki yıllarda da sürmüş görünmektedir. Resmî müze tanıtımlarında, 16 Haziran 1926’da İzmir’e geldiğinde İsmet Paşa ile birlikte Naim Palas’ta kaldığı ve aynı yıl 13 Ekim’de binanın İzmir Belediyesi tarafından satın alınarak eşyalarıyla birlikte kendisine armağan edildiği belirtilir. Bu bilgiler, yapının daha sonra Atatürk’ün İzmir ziyaretlerinde kullandığı bir konut niteliği kazandığını düşündürmektedir. Bununla birlikte, “kendisine armağan edildi” ifadesinin hukuki ve idari ayrıntıları ile satın alma işleminin kapsamı, burada kullanılan kısa tanıtım kaynaklarında ayrıntılı biçimde açıklanmamaktadır.

Atatürk’ün 1930–1934 yılları arasındaki İzmir ziyaretlerinde de bu yapıda konakladığı resmî tanıtımlarda ifade edilir. Ancak her bir ziyaretin tarihi, kalış süresi ve yapının hangi amaçla kullanıldığı konusunda ayrıntılı bir ziyaret çizelgesi sunulmadığından, bu bilgi genel bir çerçeve içinde aktarılmalıdır. Kordon’daki adres, bu anlatıma göre, zaman içinde Atatürk’ün İzmir’le süren ilişkisinin kalıcı mekânlarından biri oldu.

Yapı, mimarisiyle de İzmir’in geçmişini yansıtır. Resmî tanıtımlarda Osmanlı ve Levanten mimari özelliklerini bir araya getiren neoklasik görünümünden, denize yönelen cumbasından ve iç avlusundan söz edilir. Bu niteliklerin ayrıntılı mimari değerlendirmesi için yapı üzerine hazırlanmış uzmanlık çalışmalarına başvurmak gerekir; ancak bina, Kordon’un 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başındaki tarihî dokusunu anlamaya yardımcı olan örneklerden biridir. Bir ticaret kentinin konut kültürüyle devlet başkanının çalışma ve dinlenme hayatı aynı binada buluşur.

Atatürk’ün ölümünden sonra yapının kız kardeşi Makbule Hanım’a kaldığı ve belediye tarafından müze yapılmak üzere kamulaştırıldığı resmî müze anlatımlarında belirtilir. Müzenin 11 Eylül 1941’de ziyarete açıldığı da bu kaynaklarda yer alır. Bugün İzmir Atatürk Müzesi adıyla yaşayan yapının çalışma, yatak, yemek ve kabul odaları, binanın farklı kullanım dönemlerini birlikte düşünmeye imkân verir. Odalarda korunan eşyalar, büyük kararların arkasında okumaya, çalışmaya, dinlenmeye ve gündelik hayata ayrılan zamanın da bulunduğunu hatırlatır.
Bu binanın hikâyesi, İzmir’in Mustafa Kemal için taşıdığı farklı anlamları bir araya getiriyor: kurtuluş, özel hayatta yeni bir başlangıç, ekonomik bağımsızlık arayışı ve yıllar boyunca devam eden ziyaretler. Naim Palas adıyla anılan yapı, bu geniş hikâyenin konaklama ve çalışma duraklarından biri olarak Atatürk’ün izinde oteller yolculuğumuzda yerini alıyor. Bununla birlikte, yapının tarihindeki bazı ayrıntılar —özellikle otel işletmesinin kuruluşu, kullanım süreleri ve belirli konaklamaların kapsamı— farklı kaynaklarla karşılaştırılarak ve temkinli ifadelerle ele alınmalıdır.

Turizmci Görüşü

Bir turizmci olarak burada beni düşündüren, İktisat Kongresi’nin üretime ve ekonomik bağımsızlığa verdiği önemdir. Bu tarihsel düşünceyi bugünün turizmine taşıdığımızda, bir kente gelen ziyaretçinin yarattığı değerin nerelere ulaştığını da sormamız gerekir. Otelin mutfağına ürün sağlayan çiftçi, çarşıdaki esnaf, yerel rehber, zanaatkâr ve turizm çalışanı bu ekonomik hayatın birbirini tamamlayan parçalarıdır.

Bugün Kongre Turizmi konusunda İzmir bir geleneği devam ettirmelidir. 17 şubat 1923 bayrağını dalgalandırmalıdır. İzmir Kongre Turizmi için bugün yeniden bir yapılanmayı başlatmalıdır. Kongre turizmi İzmir için ne kadar önemli olduğu artık anlaşılmalıdır.

Bir destinasyonun başarısını ziyaretçi sayısı ve doluluk oranlarıyla birlikte, kongre turizmi gibi nitelikli etkinlikler belirler.

Not: Naim Palas İzmir Atatürk Müzesi binası restorasyon çalışmaları nedeniyle kapalıdır.