2003 WASHINGTON, 2026 ÜSKÜDAR: İKİ METRO HİKÂYESİ

TARIK ÇELENK
21 Kasım 2026 Cumartesi 09:39
2003 yılında Washington'a gittiğimde bir metro istasyonunda beni hem şaşırtan hem de utandıran bir deneyim yaşamıştım. Metro beklerken oldukça büyük bir kalabalıkla karşılaştım. Trenin kapıları açıldığında nedense kimse kapıya yönelmiyordu. Kapıyı boş bulmanın heyecanıyla kendimi bir anda vagonun içine attım. Ancak kalabalığın, arka taraflarda oturan insanların gelmesini beklediğini fark ettim. Onlar da hiç acele etmeden kalabalığın arasından geçerek metroya bindiler. Meğer daha önce gelmişlerdi ve sıra onlarındı. Şaşırdım, utandım. Vagondan çıkarak ben de sıramı beklemeye başladım.
Aradan yirmi üç yıl geçti. Geçtiğimiz günlerde Üsküdar ve Sirkeci'deki metro istasyonlarında aktarma yaparken bu hatıram yeniden aklıma geldi. Kuyruklarda kaynak yapmak, başkasının önüne geçebilmek için fırsat kollamak hâlâ gündelik hayatımızın bir parçası.
Ancak toplumumuza da fazla haksızlık etmemek lazım. Metrodan çıkarken kartımı yere düşürdüm. İki üç kişi birden büyük bir heyecan ve yardımseverlikle kartımı bana ulaştırmaya çalıştı.
Peki, nasıl oluyor da kartımı yerden almak için yarışan insanların arasında, sırada önüme geçebilmek için yarışanlar da çıkabiliyor?
Evin içi bizim, dışı kimin?
Daha önceki yazılarımda da örnek verdiğim, Konya kökenli Balkan muhacirlerin yaşadığı Karşıyaka köyündeki gözlemlerimi hatırladım. İnsanların evleri estetik değil ama temiz ve bakımlı. Ancak aynı özeni ortak kullanım alanı olan denize, çeşmeye, suya ve tabiata göstermediklerini gördüm. Yollar pet şişelerle, ortak alanlar çöplerle dolu.
Bu davranışın arkasında nasıl bir zihniyet olabilir?
İnsan kendi evine verdiği zararın doğrudan kendisine döneceğinin farkında. Ancak ortak alanların ne kadar tüketilirse tüketilsin tükenmeyeceği, buralara verilen zararın da kendisine dönmeyeceği gibi örtük bir varsayımı var.
Amerikalı ekolog Garrett Hardin'in 1968 yılında ortaya koyduğu “ortak alanların trajedisi” kavramı bu meseleyi anlamamıza yardımcı oluyor. Her bireyin kendi kısa vadeli çıkarını gözetmesi, uzun vadede herkesin zararına olan bir sonuç doğurabiliyor. Nobel ödüllü Elinor Ostrom ise ortak kurallar, güven ve işbirliği sayesinde bu trajedinin kaçınılmaz olmadığını gösterdi.
Bizdeki davranış biçiminde tarihsel göçebelik kültürünün veya yaşanılan mekâna geçici aidiyetin izleri de olabilir. Elbette bunu bütün muhacirlere, köylülere veya göçebe kültürlere mal etmek doğru olmaz. Ancak yaşadığımız mekânı tüketilecek bir kaynak olarak görmekle gelecek nesillere bırakılacak ortak bir emanet olarak görmek arasında ciddi bir zihniyet farkı var.
Daha önemlisi, kazan-kazan anlayışının gelişmemiş olması. Başkasının kazancının kendi kazancımıza, başkasının kaybının ise bir gün kendi kaybımıza dönüşebileceğini göremiyoruz.
Açgözlülük: Parayı biriktirmek ama ne yapacağını bilememek
Son aylarda ülkeyi sarsan fon skandalını da bu açıdan düşünüyorum. Sermaye piyasalarında örgütlü manipülasyon, piyasa dolandırıcılığı, ayrıcalıklı bilgi kullanımı ve suç gelirlerinin aklanması iddialarını içeren çok yönlü bir soruşturma var. Siyaset, bürokrasi ve finans çevrelerinden isimlerin dosyada yer alması ise meselenin yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kurumsal ve ahlaki bir boyutu olduğunu gösteriyor.
Birkaç yıl önce Seçil Erzan'ın adıyla anılan yüksek getirili gizli fon dolandırıcılığı davasında da aralarında ünlü futbolcuların bulunduğu kişilerin olağanüstü kazanç vaatlerine nasıl yöneldiklerini görmüştük. Burada dolandırıcılıkla suçlananlarla mağdur olduklarını belirtenleri birbirine karıştırmamak lazım. Ancak olay, yüksek gelir sahibi olmanın insanımızın daha fazla kazanma arzusundan veya manipülasyona açık olmaktan kendiliğinden korumadığını gösteriyordu.
Asıl üzerinde düşünmemiz gereken mesele şu: Genç yaşta milyonlarca dolarlık servete ulaşan bir futbolcu, yolsuzluk yapan siyasetçi veya bürokrat neden hâlâ daha fazlasını ister?
Üstelik görgü ve ahlak problemi olan bu işlere karışmış kesimlerin tüm açgözlülüklerinin yanında hiçbir para harcama kültürlerinin ülke ile de bir illiyet bağının oluşmadığı gözükmekte. Bunlar kendileri, çocukları ve torunları için aşırı lükste ihtiyaç duyabileceklerinden çok daha fazlasını toplarken, bu paranın hayatlarına nasıl bir anlam katacağını bile düşünmeyebiliyorlar. Tam tanımıyla Karun sendromu.
Elbette yüksek gelir elde eden herkes için böyle bir hüküm verilemez. Ancak bazı örneklerde servet, bir hayatı zenginleştirme aracından çok, başkalarına üstünlük kurmanın ölçüsüne dönüşüyor.
Böyle bir zihniyette paranın miktarı büyürken insanın dünyası genişlemeyebiliyor. Hatta bazen tam tersine daralıyor. Sahip olduklarını kaybetme korkusu, daha fazlasını kazanma arzusunu besliyor.
Bir Başkadır: Meryem'in korkusu, Muzaffer'in iktidarı
Berkun Oya'nın Bir Başkadır dizisinin ikinci sezonunu bu tartışmalar eşliğinde izleyince, dizinin toplumumuzun bugünkü ruh hâlini yakalama başarısını daha iyi anladım.
İlk sezonda Meryem ve psikiyatristi Peri üzerinden birbirine yabancı mahallelerin zihinsel sınırlarını görüyorduk. Meryem'in samimiyeti, mahcubiyeti ve geleneksel dünyası ile Peri'nin eğitimli, kentli ama önyargılarından bütünüyle kurtulamamış dünyası karşı karşıya geliyordu.
İkinci sezonda ise mesele yalnızca mahallelerin birbirini anlamaması değil. Artık korku, iktidar ve kamusal gücün kullanımı da hikâyenin merkezinde.
Berkun Oya'nın canlandırdığı Başkomiser Muzaffer tiplemesini bu bakımdan son derece anlamlı buluyorum. Muzaffer, özel hayatında kırılgan, kayıplarıyla yüzleşmekte zorlanan, ancak elindeki kamusal yetkiyi başkaları üzerinde baskı kurmak için kullanabilen mahalleli yerli bir karakter.
Burada tanıdık bir bürokrat ve siyasetçi tipolojisiyle karşılaşıyoruz. Kendi üstündeki güç karşısında ürkek, altındaki insanlara karşı buyurgan; özel hayatında çaresiz, makamında ise otoriter olabilen bir insan tipi.
Muzaffer'i doğrudan fon skandalındaki kişilerle özdeşleştirmiyorum. Ancak onun temsil ettiği zihniyetle, kamu yetkisini kişisel güç ve güvenlik alanına dönüştürme eğilimi arasında bir benzerlik görüyorum.
Bu tipolojinin açgözlülüğü her zaman para değildir. Bazen makam, bazen itibar, bazen de başkalarının kaderi üzerinde söz sahibi olabilme arzusudur.
Dizinin beni en fazla düşündüren taraflarından biri ise dindar Meryem'in ve ailesinin yaşadığı kaygıydı. Meryem, eşi Hilmi'nin konuşmalarından dolayı ertesi sabah kapılarının çalınabileceğinden endişe ediyor.
Bir gece gelebilirler korkusu, artık yalnızca belirli bir siyasi veya kültürel mahallenin değil, farklı kesimlerden insanların yaşayabildiği bir güvensizlik duygusuna dönüşüyor.
İşin ironisi de burada. Dindarlığın, geleneksel aile değerlerinin ve mahcubiyetin temsilcisi olan Meryem, kamusal otorite karşısında kendisini güvende hissetmiyor. Muzaffer ise aynı toplumun içinde, devletin verdiği yetkiyle başkalarının hayatına müdahale edebiliyor.
Bence dizinin toplumda karşılık bulmasının önemli nedenlerinden biri bu. İzleyici yalnızca Meryem'i veya Muzaffer'i seyretmiyor; kendi çevresinden, mahallesinden ve kurumlarından tanıdığı insanlarla karşılaşıyor.
Ontolojik köylülük ve ahlakın sınırları
Yıllardır üzerinde durduğum ontolojik köylülük meselesi de biraz budur. Köylülükten kastım insanın doğduğu coğrafya, eğitim düzeyi veya ekonomik statüsü değil; kendi aidiyet dünyasının ötesinde ahlaki bir sorumluluk geliştirip geliştirememesidir.
Metroda kartını düşüren insan müşahhas bir insandır. Onunla göz göze gelebilir, sıkıntısını hissedebilirsiniz. Kuyrukta hakkını ihlal ettiğiniz insan veya kirlettiğiniz denizden yıllar sonra yararlanacak çocuk ise sizin için mücerret bir varlıktır.
Birincisinde duygularınızın, ikincisinde ahlaki ilkelerinizin harekete geçmesi gerekiyor.
Benzer biçimde, yüzünü hiç görmediği binlerce yatırımcının tasarruflarını tehlikeye atan bir manipülasyonun muhtemel faili, bu insanların hayatlarında açabileceği yaraları zihninde somutlaştırmayabilir. Onun için ekrandaki rakamlar büyürken başkalarının hayatları küçülür.
Sosyal psikolojideki iç grup kayırmacılığı veya kimlik kapanı da burada devreye girebilir. İnsan kendi mahallesinin yanlışlarını mazur görürken karşı mahallenin benzer davranışlarını kolaylıkla mahkûm edebilir.
Sonuçta kendi evini tertemiz tutan ama denizi kirleten, başkasına yardım eden ama onun hakkını ihlal eden, ailesine düşkün ama kamusal kaynakları istismar edebilen çelişkili bir insan profili ortaya çıkabiliyor.
Yürüyen merdivenlerin verdiği umut
Bütün bunlara rağmen metro istasyonlarında beni iyimserliğe sevk eden bir gelişme var. Artık yürüyen merdivenlerin sağında durmayı, sol tarafını ise yürümek isteyenlere bırakmayı büyük ölçüde öğrenmiş durumdayız.
Yıllar önce Ekopolitik çalışmalarımız kapsamında Türkiye'ye gelen Berzenci aşiretinin lideri Şeyh Salar ile metroya binmiştik. Yürüyen merdivene alışık olmayan Şeyh Salar üzerime düşmüş ve yaralanmıştı. O gün Ortadoğu toplumlarının farklı kentleşme deneyimleri üzerine epeyce düşünmüştüm.
Bugün ise İstanbul'da farklı sosyolojik kesimlerden insanların yürüyen merdivenlerde ortak bir davranış kültürü geliştirebildiklerine şahit oluyorum.
Peki, toplum olarak bir ahlak eğitiminden mi geçtik? Dinî kanaat önderlerimiz bir seferberlik mi başlattılar? Siyasetçilerimiz bir medeniyet projesi mi geliştirdiler?
Hayır. İnsanlar ortak bir mekânda birbirlerinin davranışlarını gözlemleyerek yeni bir kamusal alışkanlık edindiler. Sosyal psikolog Albert Bandura'nın sosyal öğrenme kuramı da bize bunu anlatıyor.
Demek ki bazı toplumsal davranışlarımızı değiştirmek için nesiller boyu beklememiz gerekmiyor. Ancak bu davranışların içselleştirilerek bir ahlaki zihniyete dönüşmesi ayrı bir mesele.
Görgüden ahlaka, ahlaktan hukuka
Aristoteles, ahlaki erdemlerin alışkanlıklarla kazanılabileceğini söylüyordu. Uzun süredir üzerinde çalıştığım Viktorya dönemi İngiltere'sinde de görgü, estetik ve ahlak ilişkisi toplumsal dönüşümün önemli tartışma alanlarından biriydi.
Görgü, sadece çatal bıçağın nasıl kullanılacağı değil, insanın kendi davranışlarının başkalarının hayatı üzerindeki etkisini fark etmesiydi.
Ancak görgünün ahlaka dönüşebilmesi için hukukun da güven vermesi gerekiyor. Çünkü başkasının hakkına saygı göstermenin enayilik, kuralları ihlal etmenin beceriklilik sayıldığı bir ortamda ahlaki davranışın toplumsal karşılığı zayıflıyor.
Burada siyasi ve bürokratik elitlerin sorumluluğunu da unutmamak gerekiyor. Liyakatin yerini aidiyetin, hukukun yerini imtiyazın aldığı bir düzende sıradan vatandaşa kuyruğa kaynak yapmaması gerektiğini ne ölçüde anlatabilirsiniz? Bu durum politik kabile tanımıma da oldukça uymakta.
Zira bizde kaynağın siyasetteki adı nüfuz, bürokrasideki adı referans, ticaretteki adı ise çoğu zaman iş bitiricilik oluyor.
Bir metro kuyruğunda birkaç kişinin önüne geçmekle sermaye piyasalarında haksız kazanç elde etmek elbette aynı ağırlıkta davranışlar değil. Ancak başkalarının hakkını kendi kazancımızın önünde engel sayan zihniyet, küçük ihlallerden büyük istismarlara kadar farklı biçimlerde karşımıza çıkabiliyor.
Belki de ihtiyacımız yeni bir ahlak icat etmek değil, zaten sahip olduğumuz vicdanı kendi evimizin, mahallemizin ve siyasi aidiyetimizin dışına taşıyabilmek.
Washington metrosunda beni utandıran şey bir güvenlik görevlisi değildi. Tanımadığım insanların birbirlerinin haklarına gösterdikleri saygıydı.
Üsküdar'da kartımı bana yetiştiren insanlar ise bu toplumun vicdanına ilişkin umutlarımı tazelediler.
Şimdi mesele, o vicdanın yalnızca yere düşen bir metro kartını değil, ortak hayatımızı da koruyabilmesi.
Yürüyen merdivenlerde bir şeyler başardık.
Darısı derelerimizin, çeşmelerimizin, sahillerimizin, fonlarımızın ve elbette siyasetimizin başına.
Medyascope'tan alıntılanmıştır.
- Geri
- Ana Sayfa
- Normal Görünüm
- © 1983 Antalya Son Haber
